श्रीभगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥
kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥmahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam
The Blessed Lord said: This is desire and its companion wrath, children of rajas, all-devouring, all-polluting, know thou this as the soul’s great enemy (which has to be slain).
Compiled rendering · Anilbaran Roy
AI translation
His translation
KRISHNA It is craving, it is wrath, the child of Rajoguna, Mode of Passion. Know him for the Fiend, the Enemy of man’s soul here upon earth, a great devourer, a mighty sinner. As a fire engirt with smoke, as a mirror covered with dust, as the unborn child with the caul, so is the universe by him enveloped. By him knowledge is besieged and girt round, O son of Coonty, by this eternal enemy of the wise, this insatiable fire of desire and passion. The senses, the soul and the overmind, these are the places of his session, with these he cloudeth over knowledge and bewildereth the embodied spirit. Therefore in the beginning constrain the senses, O lion of the Bharats, and slay that accursed with the sword of Knowledge and Discernment. High, say the wise, reign the senses, but the heart is higher than they & the overmind is higher than the heart, he who is higher than the overmind, that is He. Thus when thou hast understood Him who is higher than the overmind, slay thy enemy, O strong-armed, even that terrible and invincible one, whose shape is passion.
Essays on the Gita
The first statement offers no difficulty. The strong man in spite of the divine nature of the principle of strength in him falls into subjection to desire and to attachment, stumbles into sin, struggles towards virtue. But that is because he descends in all his derivative action into the grasp of the three gunas and does not govern that action from above, from his essential divine nature. The divine nature of his strength is not affected by these derivations, it remains the same in its essence in spite of every obscuration and every lapse. The Divine is there in that nature and supports him by its strength through the confusions of his lower existence till he is able to recover the light, illumine wholly his life with the true sun of his being and govern his will and its acts by the pure power of the divine will in his higher nature. But how can the Divine be desire, kāma? for this desire, this kāma has been declared to be our one great enemy who has to be slain. But that desire was the desire of the lower nature of the gunas which has its native point of origin in the rajasic being,3·37 rajoguṇa-samudbhavaḥ; for this is what we usually mean when we speak of desire. This other, the spiritual, is a will not contrary to the dharma.
Writings in Bengali
हिरण्यगर्भाभिभूतोऽहं ब्रह्मेति राजसज्ञानमाश्रित्य स्वप्नजगद् व्याकरोति स्थूलञ्च व्याकरोति । स ब्रह्मा शतदिनं जागर्ति दिनन्तु चतुर्युगं चतुर्युगशतं हि कल्पः । कल्पान्ते तु पुनः परमं तेजः प्रविश्य परे तेजसि स्वपिति कल्पारम्भे प्रबुध्यते पुनश्च दशकल्पान्ते पुनः स्वपिति न प्रबुध्यते ॥ हिरण्यगर्भस्तु न स्वपिति न प्रबुध्यते स्वप्नावस्थाध्यक्षो न स्वप्नाभिभूतो विविक्तभुक् स्थूलकृत् । उक्तञ्च पुराणेषु यत्कमलासनस्थं ब्रह्माणं मधुकैटभौ महादैत्यौ वधार्थमुपचक्रमतुः स च भयमाविवेश न तु मरणं हिरण्यगर्भस्य कुतो भयमकुतोभयो हि सः । उक्तञ्च मुण्डके ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूवेति । तस्माज्ज्येष्ठो देवानां ब्रह्मा परात्तेजसः संबभूवेति सिद्धं न तु हिरण्यगर्भः संभवति । शिवस्तु वासुदेवो विष्णुर्वासुदेवः कथं न ब्रह्मापि वासुदेव इत्याक्षेपे नैवं प्राज्ञो हि शिवो विराट् विष्णुः व्यक्तिमेति प्राज्ञो व्यक्तिमेति विराड् न व्यक्तिमेति हिरण्यगर्भः स्थूले स्वप्नमयो हि सः । न च कुत्राप्युक्तं यन्नरः शिवो भवितुं समर्थो विष्णुर्वा भवितुं समर्थो ब्रह्मा तु भवत्येवेत्युक्तम् । यस्मान्न व्यक्तिमेति स्वप्नमयो हिरण्यगर्भस्तस्माद्ब्रह्माणमभिभूय सर्जनकर्मणि नियोजयति स च राजसाऽहङ्कारमाश्रित्याहं हिरण्यगर्भ इति सृजति लोकाश्च हिरण्यगर्भ इति संपूजयन्ति । स ब्रह्मा परमेष्ठेनाभिभूतः परमेष्ठस्य वासुदेवस्य श्रेष्ठ आधार इति परमेष्ठी । स भगवान्वर्चस्वी श्लाघ्यश्च देवतेश्वरः । तं परात्परपुरुषस्याधार इत्यस्मात्परात्परस्य पुरुषोत्तमस्य ज्ञानं लभ्यमिति समुपेत्याश्वलायनः प्राचीनो ब्रह्मर्षिः पृच्छति भगवन्नधीहीति । वरिष्ठा सा ब्रह्मविद्या यामाश्वलायनः पृच्छति । कस्माद्वरिष्ठेति प्रश्ने वरिष्ठं ब्रह्म प्रापयतीति प्रपञ्चो ह्यपरं ब्रह्म त्रिविधात्मकं प्राज्ञहिरण्यगर्भविराडधिष्ठितं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थितं तुरीयं तु परं परात्परं यद्ब्रह्म तुरीयादपि तद्वरिष्ठं । सा वरिष्ठा विद्या निगूढा परमरहस्यं नाकृतात्मभिर्नासम्पूर्णदर्शिभिर्लभ्यमिति निगूढाम् । सद्भिस्तु सदा सेव्यमाना सा । पापरहितास्तु सन्तः कामस्तु पापकारणं काम एष क्रोध एष इति गीतोक्तेः । कामजयिनस्त्यक्तकामाः सन्तः । न तु विना ज्ञानेन कामत्यागस्तस्माल्लब्धज्ञानाः सन्तः । ये कामजयिनो लब्धतत्त्वज्ञानास्ते वरिष्ठा विद्या लब्धुं समर्था न चेतरे । तैः सदा कल्पकल्पान्तरे सेव्यते सनातनी सा ब्रह्मविद्या सेतरेषां निगूढा न प्रकाशिता परे व्योम्नि तु गुहाशया शरीरे । पुनश्च किमर्थं विद्यां किंरूपं ज्ञानं प्रार्थयति कस्तद्दर्शयत्याश्वलायनो यथेति । परात्परपुरुषप्राप्त्युपायं दर्शयति सा विद्या । ज्ञानं कारणं पापवर्जनमुपायो वासुदेवः पुरुषोत्तमो लक्ष्यं । यो विद्वान् ज्ञानी स वासुदेवं प्राप्नोति तस्मादेव भगवान् गीतायां कर्ममार्गं दर्शयित्वा तत्त्वज्ञानं संक्षेपेणोपदिश्य पापमोक्षं प्रदर्शयति । खण्डज्ञानादेष देव एष देव इति द्वैतमित्यद्वैतमिति बहुवादाः सम्भवन्ति । अखण्डज्ञानात्तु सर्ववादार्थबोधेन वादासक्तिर्विलीयते परे ब्रह्मणि मनः सज्जते । लब्धे ज्ञान अचिरादतिसत्वरं पापमपि विलीयते न स्वप्रयासेन वासुदेवप्रसादादतः सत्वरं प्रयासाद्धि कालापेक्षा बहुना
