मूलम्mūlamA root (fig also); तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम् Ś.7.2; or शिखिनो धौतमूलाः 1.15; मूलं बन्ध् to take or strike…
[मूल्-क]
- A root (fig also); तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम् Ś.7.2; or शिखिनो धौतमूलाः 1.15; मूलं बन्ध् to take or strike root; बद्धमूलस्य मूलं हि महद्वैरतरोः स्त्रियः Śi.2.38.
- The root, lowest edge or extremity of anything; कस्याश्चिदासीद्रशना तदानीमङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा R.7.1; so प्राचीमूले Me.91.
- The lower part or end, base, the end of anything by which it is joined to something else; बाह्वोर्मूलम् Śi.7.32; so पादमूलम्, कर्णमूलम्, ऊरुमूलम् etc.
- Beginning, commencement; आमूलाच्छ्रोतुमिच्छामि Ś.1.
- Basis, foundation, source, origin, cause; सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः Mb.; रक्षोगृहे स्थितिर्मूलम् Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)1.6; इति केना- प्युक्तं तत्र मूलं मृग्यम् 'the source or authority should be found out'; पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् Mb.5.34. 18; समूलघातमघ्नन्तः परान्नोद्यन्ति मानवाः Śi.2.33.
- The foot or bottom of anything; पर्वतमूलम्, गिरिमूलम् etc.
- The text, or original passage (as distinguished from the commentary or gloss).
- Vicinity, neighbourhood; सा कन्दुकेनारमतास्य मूले विभज्यमाना फलिता लतेव Mb.3.112.16.
- Capital, principal, stock; मूलं भागो व्याजी परिघः क्लृप्तं रूपिकमत्ययश्चायमुखम् Kau. Atmanepada 2.6.24.
- A hereditary servant.
- A square root.
- A king's own territory; स गुप्तमूलमत्यन्तम् R.4.26; Ms.7.184.
- A vendor who is not the true owner; Ms.8.22 (अस्वामिविक्रेता Kull.).
- The nineteenth lunar mansion containing 11 stars.
- A thicket, copse.
- The root of long pepper.
- A particular position of the fingers.
- A chief or capital city.
- An aboriginal inhabitant.
- A bower, an arbour (निकुञ्ज).
- Name of several roots पिप्पली, पुष्कर, शूरण etc.
- A tail; मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना Rām.6.4.51. (In comp. मूल may be translated by 'first, prime, original, chief, principal' Exempli gratia, for example मूलकारणम् 'prime cause', etc. etc.)
- Compound आधारम् the navel.
- a mystical circle above the organs of generation; मूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मके.
Derived forms and compounds
-
-आभम् a radish.
-
-आयतनम् the original abode.
-
-आशिन् Adjective living upon roots.
-
-आह्वम् a radish.
-
-उच्छेदः utter destruction, total eradication.
-
-कर्मन् Neuter magic; Ms.9.29.
-
-कारः the author of an original work.
-
-कारणम् the original or prime cause; क्रियाणां खलु धर्म्याणां सत्पत्न्यो मूलकारणम् Ku.6.13.
-
-कारिका a furnace, an oven.
-
-कृच्छ्रः -च्छ्रम् a kind of penance, living only upon roots; मूलकृच्छ्रः स्मृतो मूलैः.
-
-केशरः a citron.
-
-खानकः one who lives upon root-digging (मूलोत्पाटनजीवी); Ms.8.26.
-
-गुणः the co-efficient of a root.
-
-ग्रन्थः
- an original text.
- the very words uttered by Śākyamuni.
-
-घातिन् Adjective destroying completely; (नहि...कर्मसु) मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः Rām.5.51.18; see मूलहर.
-
-छिन्न Adjective nipped in the bud; साऽद्य मूलच्छिन्ना Dk. 2.2.
-
-छेदः uprooting.
-
-ज
- Adjective
- radical.
- growing at the roots of trees (as an ant-hill).
- born under the constellation Mūla. (-जः) plant growing from a root. (-जम्) green ginger.
-
-त्रिकोणम् the third astrological house.
-
-देवः an epithet of Kaṁsa.
-
-द्रव्यम् धनम् principal, stock, capital.
-
-धातुः lymph.
-
-निकृन्तन Adjective destroying root and branch.
-
-पुरुषः 'the stock-man', the male representative of a family.
-
-प्रकृतिः Feminine the Prakṛiti or Pradhāna of the Sāṅkhyas (quod vide, which see); मूल- प्रकृतिरविकृतिः Sāṅ. K.3. (-Plural) the four principal sovereigns to be considered at the time of war विजि- गीषु, अरि, मध्यम, and उदासीन); see Ms.7.155.
-
-प्रतीकारः protection of wives and wealth (धनदाररक्षा); कृत्वा मूल- प्रतीकारम् Mb.5.151.61.
-
-फलदः the bread-fruit tree.
-
-बन्धः a particular position of the fingers.
-
-बर्हणम् the act of uprooting, extermination.
-
-बलम् the principal or hereditary force; विन्ध्याटवीमध्येऽवरोधान् मूलबलरक्षितान् निवेशयामासुः Dk.1.1. [Kāmandaka enumerates six divisions of the army and declares that मौल (hereditary) is the best of them (Kām.13.2-3.)] -भद्रः an epithet of Kaṁsa.
-
-भृत्यः an old or hereditary servant.
-
-मन्त्रः
- a principal or primary text (such as आगम); जुहुयान्मूलमन्त्रेण पुंसूक्तेनाथवा बुधः Atmanepada Rām.4.4.31.
- a spell.
-
-राशिः a cardinal number.
-
-वचनम् an original text.
-
-वापः
- one who plants roots.
- A field where crops are grown by sowing roots; पुष्पफलवाटषण्ड- केदारमूलवापास्सेतुः Kau. Atmanepada 2.6.24.
-
-वित्तम् capital stock.
-
-विद्या the twelve-worded (द्वादशाक्षरी) spell: ओं नमो भगवते वासुदेवायः; जुहुयान्मूलविद्यया Bhāg.8.16.4.
-
-विभुजः a chariot.
-
-व्यसनवृत्तिः the hereditary occupation of executing criminals; चण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसन- वृत्तिमान् Ms.1.38.
-
-व्रतिन् Adjective living exclusively on roots.
-
-शकुनः (in augury) the first bird.
-
-शाकटः, -शाकिनम् a field planted with edible roots.
-
-संघः a society, sect.
-
-साधनम् a chief instrument, principal expedient.
-
-स्थानम्
- base, foundation.
- the Supreme Spirit.
- wind, air.
- Mooltan. (-नी) Name of Gaurī.
-
-स्थायिन् Masculine an epithet of Śiva.
-
-स्रोतस् Neuter the principal current or fountain-head of a river.
-
-हर Adjective uprooting completely; सोऽयं मूलहरोऽनर्थः Rām.6.46.15.
-
-हरः a prodigal son; मूलहरतादात्विककदर्यांश्च प्रतिषेधयेत् Kau. Atmanepada 2.9.27.
