वर्णvarṇaA colour, hue; अन्तः- शुद्धस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः Me.51.
[वर्ण्-अच् Uṇ.3.1]
- A colour, hue; अन्तः- शुद्धस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः Me.51.
- A paint, dye, paint-colour; see वर्ण् (1).
- Colour, complexion, beauty; विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः Ki.14.3; त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे Me.48; R.8.42.
- Look, countenance; मध्यस्थवर्ण इव दृश्यते Madhyamavyāyoga 1; किं त्वं शङ्कितवर्ण इव Chārudatta 4; अवदातिका परशङ्कितवर्णेव दृश्यते Pratimā 1.
- A class of men, tribe, caste (especially applied to the four principal castes, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य and शूद्र); वर्णानामानुपूर्व्येण Vārt; न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि भजते Ś.5. 1; R.5.19.
- A class, race, tribe, kind, species; as in सवर्णम् अक्षरम्; ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां गतम् Mb.12. 188.1.
- (a) A letter, character, sound; न मे वर्ण- विचारक्षमा दृष्टिः V.5; Ki.14.3. (b) A word, syllable; S. D.9.
- Fame, glory, celebrity, renown; राजा प्रजा- रञ्जनलब्धवर्णः R.6.21.
- A good quality, merit, virtue; त्रिवर्णा वर्णिताऽस्माभिः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि Bhāg.11.3.16.
- Praise; स्वगुणोच्चगिरो मुनिव्रताः परवर्णग्रहणेष्वसाधवः Śi.16. 29.
- Dress, decoration.
- Outward appearance, form, figure.
- A cloak, mantle.
- A covering, lid.
- The order or arrangement of a subject in a song (गीतक्रम); अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत Kaṭh.1.28; उपात्तवर्णे चरिते पिनाकिनः Ku.5.56 'celebrated in song, made the subject of a song.'
- The housings of an elephant.
- A quality, property; जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ Mb.12.188.9.
- A religious observance.
- An unknown quantity.
- The number 'one'.
- Application of perfumed unguents to the body.
- Gold.
- A musical mode.
Derived forms and compounds
-
-र्णा Cajanus Indicus (Marâthî तूर).
-
-र्णम्
- Saffron.
- A coloured unguent or perfume.
-
-अङ्का a pen.
-
-अधिपः a planet presiding over a caste or class.
-
-अनुप्रासः alliteration.
-
-अन्तरम्
- another caste. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedगमनम् the passing into another caste.
- change of sound.
-
-अपसदः an outcast.
-
-अपेत Adjective devoid of any cast, outcast, degraded; वर्णा- प्रेतमविज्ञातं ...... कर्मभिः स्वैर्विभावयेत् Ms.1.57.
-
-अवकृष्टः a Śūdra; अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी Mb.12.24.34.
-
-अर्हः a kind of bean.
-
-अवर Adjective inferior in caste.
-
-आगमः the addition of a letter; भवेद्वर्णागमाद्धंसः Sk.
-
-आत्मन् Masculine a word.
-
-आश्रमाः the (four) castes and stages of life; वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे R.5.19. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedगुरुः Name of Śiva. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedधर्मः the duties of caste and order.
-
-उदकम् coloured water; वर्णोदकैः काञ्चनशृङ्गमुक्तै- स्तमायताक्ष्यः प्रणयादसिञ्चन् R.16.7.
-
-कविः Name of a son of Kubera.
-
-कूपिका an ink-stand.
-
-क्रमः
- the order of castes or colours.
- alphabetical order or arrangement.
-
-गत
- Adjective
- coloured.
- algebraical.
-
-गुरुः a king, prince.
-
-ग्रथणा a method (artificial) of writing verses.
-
-चारकः a painter.
-
-ज्येष्ठः a Brāhmaṇa.
-
-तर्णकम्, -तर्णिका woollen cloth used as a mat.
-
-तालः (in music) a kind of measure.
-
-तूलिः, -तूलिका, -तूली Feminine a pencil, paint-brush.
-
-द Adjective colouring. (-दम्) a kind of fragrant yellow wood.
-
-दात्री turmeric.
-
-दूतः a letter.
-
-दूषक Adjective violating the distinctions of castes; यत्र त्वेते परिध्वंसा जायन्ते वर्णदूषकाः Ms.1.61.
-
-धर्मः the peculiar duties of a caste.
-
-नाथः the planetary regent of a caste.
-
-पत्रम् a pallet.
-
-परिचयः skill in song or music.
-
-पातः the omission of a letter.
-
-पात्रम् a paint-box.
-
-पुष्पम् the flower of the globe-amaranth.
-
-पुष्पकः the globeamaranth.
-
-प्रकर्षः excellence of colour.
-
-प्रसादनम् aloe-wood.
-
-बुद्धिः the notion connected with particular letters or sounds.
-
-भेदिनी millet.
-
-मातृ Feminine a pen, pencil.
-
-मातृका Name of Sarasvatī.
-
-माला, -राशिः the alphabet.
-
-रे (ले)खा, -लेखिका chalk.
-
-वर्तिः, -वर्तिका
- Feminine
- a paint-brush; फलकमादाय मणिसमुद्गकाद्वर्णवर्तिकामुद्धृत्य Dk.2.2.
- a pencil.
-
-वादिन् Masculine a panegyrist.
-
-विक्रिया enmity against the castes.
-
-विपर्ययः the substitution or change of letters; (भवेत्) सिंहो वर्णविपर्ययात् Sk.
-
-विलासिनी turmeric.
-
-विलोडकः
- a house-breaker.
- a plagiarist (Literal word-stealer).
-
-वृत्तम् a metre regulated by the number of syllables it contains (Opposite of मात्रावृत्त).
-
-व्यव - -स्थितिः Feminine the institution of caste, caste-system.
-
-शिक्षा instruction in letters.
-
-श्रेष्ठः a Brāhmaṇa; वर्णश्रेष्ठो द्विजः पूज्यः H.4.21.
-
-संयोगः marriage between persons of the same caste.
-
-संसर्गः confusion of castes, marriage with members of other castes; Ms.8.172.
-
-संहारः an assemblage of different castes.
-
-संकरः
- confusion of castes through intermarriage; स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्ण- संकरः Bg.1.41.
- mixture or blending of colours; चित्रेषु वर्णसंकरः K. (where both senses are intended); Śi.14.37.
-
-संघातः, -समाम्नायः the alphabet.
-
-स्थानम् an organ of utterance.
-
-हीन Adjective outcast.
