अक्षरakṣaraa.Imperishable, indestructible, undecaying, epithet of the Supreme as well as the Individual soul; यमक्षरं…
[न क्षरतीति; क्षर् चलने अच्-न. त.]
- Imperishable, indestructible, undecaying, epithet of the Supreme as well as the Individual soul; यमक्षरं क्षेत्रविदो विदुस्तमात्मानमात्मन्यवलोकयन्तम् Ku.3.5; द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते Bg.15.16. यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः Bg.15.18; the unconcerned (Spirit); अक्षरं ब्रह्म परमभ् Bg.8.3.
- Fixed, firm, unalterable. रः Śiva.
- Viṣṇu.
- A sword.
Derived forms and compounds
-
-रा Sound, word, speech (Vedic).
-
-रम्
- [अश्-सरः Uṇ.3.7, अशेः सरः; अश्नुते व्याप्नोति वेदादिशास्त्राणि.]
- (a) A letter of the alphabet; अक्षराणामकारोऽस्मि Bg.1.33; मुद्राक्षराणि, मधुरdenotes that the rest of the word under consideration is to be supplied, त्र्यक्षर etc. (b) a syllable; एकाक्षरं परं ब्रह्म Ms.2.83 the monosyllable; गिरामस्म्येकमक्षरम् Bg.1.25, Ms. 2.78,84,125 (sacred syllable). Hence (c) a word or words, speech collectively; प्रतिषेधाक्षरविक्लवाभिरामम् Ś.3.24; अहो संदापनान्यक्षराणि Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)4; भर्तुरेतानि प्रणयमयान्यक्षराणि M.3 words; ब्राह्मणसंक्रमिताक्षरेण पितामहेन V.3; अक्षंर वर्णनिर्माणं वर्णमप्यक्षरं विदुः । अक्षरं न क्षरं विद्यादश्नोतेर्वा सरोऽक्षरम् ॥
- A document (letter etc.), sacred writing; writing in general (in Plural); तत्र भुक्तिः प्रमाणं स्यान्न साक्षी नाक्षराणि च Pt.3.93; तत्रभवत्या अक्षराणि विसृष्टानि स्युः V.2.
- The highest deity or Godhead, the indestructible spirit, Brahman (परमब्रह्मन्, मूलकारणम्); अक्षरं ब्रह्म परमम् Bg.8.3; कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् 3.15; यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम् Chān. Up.
- Religious austerity, penance.
- Sacrifice.
- Water. ततः क्षरति अक्षरम् Rv. 1.164.42.
- The sky.
- Final beatitude, emancipation from further transmigration.
- Continuance, permanence.
- Right, justice (Vedic in these two senses).
- Name of a plant, Achyranthes Aspera. (अपामार्ग Marâthî अघाडा.)
- A measure of time, equal to one-fifth of a Kāṣṭhā. -Comp -अक्षरः a kind of religious meditation; Kāraṇḍavyūha (Metrical recension) अङ्गम् 1. a part of a syllable.
- alphabet.
-
-अर्थः ष. त. meaning (of words); किं तावत् गीत्या अवगतोऽक्षरार्थः Ś.5.
-
-च (ञ्चुं) ञ्चुः -ञ्चणः, -नः [अक्षरेण वर्णविन्यासलिप्या वित्तः अक्षर -चणप् or चु (ञ्चुं) ञ्चुप् तेन वित्तश्चुञ्चुप् चणपौ; Parasmaipada V. 2.26.] a scribe, writer, copyist; so denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedजीवकः, -जीवी, अक्षरेण जीवति; जीव् णिनि or ण्वुल्; also denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedजीविकः.
-
-च्युतकम् अक्षरं च्युतं लुप्तं यत्र; ब कप् getting out a different meaning by the omission of a letter (Exempli gratia, for example कुर्वन् दिवाकरश्लेषं दधच्चरणडम्बरम् । देव यौष्माकसेनयोः करेणुः प्रसरत्यसौ where another meaning may be got by omitting क in करेणुः id est, that is by taking रेणुः).
-
-छन्दस् Neuter
-
-वृत्तम् a metre regulated by the number of syllables it contains; छन्दस्तु द्विविधं प्रोक्तं वृत्तं जातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ unshaken resolve, resolute (अक्षरं निश्चलं छन्दोऽभिप्रायो यस्य);
-
-जननी, -तूलिका [अक्षराणां जननीव; तल्लिपिलेखानां तूलिकेव वा साधनत्वात्] a reed or pen.
-
-जीवकः
- or -जीविन् Masculine 'One who lives by writing', a scribe. -(वि) न्यासः [ष. त. भावे घञ्]
- writing, arrangement of letters; भूर्जपत्रगतो denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedसः V.2.
- the alphabet.
- scripture. हृदयाद्याधारस्पर्शपूर्वकं तदक्षराणां स्मरणोच्चारणरूपस्तन्त्रप्रसिद्धो वर्णन्यासः - पङ्क्ति Adjective 1. having 5 syllables (पङ्क्ति Equivalent to Greek pentas-five) सु मत् पद् वग दे इत्येष वै यज्ञोऽक्षरपङ्क्तिः Ait. Br. (तान्येतान्यक्षराणि होतृज- पादौ प्रयोक्तव्यानि).
- Name of a metre of four lines (द्विपदा विराज्) each having five syllables (one dactyl and one spondee).
-
-भाज् Adjective having a share in the syllables (of a prayer ?).
-
-भूमिका tablet; न्यस्ताक्षरामक्षरभूमिकायाम् R.18. 46.
-
-मुखः अक्षराणि तन्मयानि शास्त्राणि वा मुखे यस्य a scholar, student.
-
-खम् ष. त. the beginning of the alphabet; the letter अ.
-
-मुष्टिका 'finger-speech', speaking by means of finger-signs.
-
-वर्जित Adjective unlettered, illiterate, not knowing how to read or write. Adjective of an epithet of परमात्मन्.
-
-व्यक्तिः Feminine ष. त. distinct articulation of syllables.
-
-शिक्षा ष. त. the science of (mystic) syllables; theory of ब्रह्म (ब्रह्मतत्त्व); मह्यं denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedक्षां विधाय Dk.11.
-
-संस्थानम् अक्षराणां संस्थानं यत्र arrangement of letters, writing, alphabet.
