उष्णuṣṇaa.Hot, warm; ˚अंशुः, ˚करः &c.
[उष्-नक् Uṇ.3.2.]
- Hot, warm; denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedअंशुः, denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedकरः etc.
- Sharp, strict, active; आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः; R.4.8 (where उष्ण has sense
- also).
- Pungent, acrid (as a रस).
- Clever, sharp.
- Choleric, warm, passionate. ष्णः, ष्णम् Heat, warmth.
- The hot season (ग्रीष्म); उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् । न कुर्वितात्मनस्त्राणं गोरकृत्वा तु शक्तितः ॥ Ms.11.113.
- Sunshine.
- A deep or feverish sigh. तप्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम् Rām.5.19.17.
- Sorrow, distress (of separation, bereavement etc.); उष्णार्दितां (नीलकण्ठीमिव) Rām.5.5.25.
Derived forms and compounds
-
-ष्णः An onion.
-
-उदकम्
- warm or hot water.
- a body-shampooer (अङ्गमर्दक); Compare Rām.2.83.14. 'उष्णोदकं समुल्लेखोद्वाहनोद्वर्तनेषु च' -उष्ण Adjective Very hot; उष्णोष्णशीकरसृजः Śi.5.45.
-
-ष्णा
- Warmth, heat.
- Consumption.
- Bile. शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजाः गुणाः Mb.12.16.11. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedअङ्गत्वम्, denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedमलत्वम् Bile, disease.
-
-अंशुः, -करः, -गुः, -दीधितिः, -रश्मिः, -रुचिः 'hot-rayed', the sun; लोकेन चैतन्यमिवोष्णरश्मेः R.5.4. परि- धेर्मुक्त इवोष्णदीधितिः R.8.9; Ku.3.25.
-
-अभिगमः, -आगमः, -उपगमः approach of heat, hot season.
-
-असहः
- the cold season. कालः, गः the hot season; चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे Rām.2.7.15.
- The rainy season; गङ्गावेगमिवोष्णगे Mb.5.139.11 (according to the नीलकण्ठ- भाष्य).
-
-करण Adjective heating.
-
-गन्धा Name of a plant (Marâthî कोळिंजन).
-
-गुः The sun; क्षणेन नाशयामास नैशं तम इवोष्णगुः Bhāg.1.76.17.
-
-नदी the hot river वैतरणी or the river of hell.
-
उष्ण uṣṇa उष्णक uṣṇaka उष्मन् uṣman, उष्णक उष्मन् see under उष्.
-
-बाष्पः
- tears.
- hot vapour.
-
-वारणः, -णम् an umbrella, parasol; यदर्थमम्भोजमिवोष्णवारणम् Ku. 5.52.
-
-वीर्यः Delphinus Gangeticus (शफरी मत्स्य).
