Search all dictionaries

Derived forms and compounds

• -क्षम्

  1. (अश्नुते व्याप्नोति विषयान् स्ववृत्त्या संयोगेन वा)
  2. An organ of sense; निरोधाच्चेतसोऽक्षाणि निरुद्धान्यखिलान्यपि Pt.2.154; संयताक्षो विनीतः Mātaṅga Latin12.1. (The word संयताक्ष here means 'having control over his senses', but 'having eyes closed' M. W.);Masculine also (नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान् Bhāg.; an object of sense.
  3. The eye, (only at the end of comp.; जलजाक्ष, कमलाक्ष, etc.)
  4. Sachal salt, sea-salt.
  5. Blue vitriol (from its crystallized shape) (Marâthî मोरचूद) Compare Latin axis; Greek akshon or axon, old German ahsa; German achse. -Compound

• -अंशः the degree of latitude.

• -अग्रम् the axle or its end; the anterior end of the axle or its end; the anterior end of the pole of a car.

• -अग्रकीलः -लकः a linch-pin, a pin which fastens the yoke to the pole.

• -आवपनम् [अक्षान् पाशान् आवपति क्षिपत्यस्मिन्; आ-वप्-आधारे ल्युट्] a dice-board (अक्षा उप्यन्तेऽस्मिन्निति अक्षावपनम् अक्षस्थानावपनपात्रम्, सायण).

• -आवलिः Feminine a rosary.

• -आवापः अक्षान् आवपति क्षिपति; आवप्-अण् a gambler, keeper of the dice or gambling table; he is one of the रत्निन्s mentioned in Taitt. Saṁ. I.8.9.1.2 and Śat. Br.5.3.2; also denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedअतिवापः (अक्षावापो नाम अक्षाणां क्षेप्ता अक्षगोप्ता वा द्यूतकारः).

• -उपकरणम् a piece at chess.

• -कर्णः hypotenuse, particularly of the triangle formed with the gnomon of a dial and its shadow; (Astronomy) argument of the latitude.

• -कुशल, -शौण्ड Adjective स. त. skilful in gambling.

• -कूटः अक्षस्य कूट इव the pupil of the eye.

• -कोविद, -ज्ञ Adjective skilled in dice; so denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedविद्, denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedवेत्तृ etc.

• -क्षेत्रम् अक्षनिमित्तं क्षेत्रम् an astronomical figure (अक्षसाधनार्थं क्षेत्रतया कल्पितानां अक्षभवानामष्टानां क्षेत्राणामेकं).

• -ग्लहः तृ. त. gambling, playing at dice.

• -चक्रम् the circle of sensual passions. दृढनियमित denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedक्रः K.37 (also axis and wheels).

• -जम्

  1. अक्षात् जायते; जन्-ड
  2. direct knowledge or cognition.
  3. a thunderbolt (वज्रम् अस्थिरूपावयवजातत्वात्तस्य तन्नामत्बम्).
  4. a diamond. अक्षक्षेत्रम् q.v. (Masculine in some of these senses).

• -जः Name of Viṣṇu.

• -तत्त्वम्, -विद्या the science of gambling; denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedविद् skilled in the principles of gambling.

• -दण्डः axle-pole.

• -दर्शकः, -दृश्

  1. [अक्षाणाम् ऋणादानादिव्यवहाराणां दर्शकः दृश्-ण्वुल्, अक्षान् पश्यतीति दृश् -क्विप् कुत्वम्]
  2. a judge (one who tries lawsuits).
  3. a superintendent of gambling.

• -दृक्कर्मन् Neuter operation or calculation for latitude.

• -देविन् Masculine. अक्षैर्दीव्यति, दिव्-णिनि, अक्षद्यूः, दिव्-क्विपू ऊठ् ParasmaipadaVI.4.19. -द्यूतः अक्षैर्द्यूतं यस्य a gambler, dicer.

• -द्यूतम् dice play, gambling; denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedतादिगणः a class of words mentioned in ParasmaipadaIV.4.19.

• -द्यूतिकम् अक्षद्यूत- ठक् dispute at play.

• -द्रुग्ध Adjective अक्षैः द्रुग्धः unlucky at dice (opposed to अक्षप्रिय fond of dice, or lucky in gambling).

• -धरः

  1. [अक्षं चक्रं रथावयवं तत्कीलकमिव कण्टकं वा धरतीति धरः धृ-अच् ष. त.]
  2. Name of Viṣṇu.
  3. Name of the plant (also called शाखोट); Trophis Aspera. (Marâthî हेदि, खरोत).
  4. a wheel.
  5. any one who bears a wheel, or who holds dice.

• -धूः (धुर्) the yoke attached to the fore-part of the pole of a car.

• -धूर्तः अक्षे तद्देवने धूर्तः 'dice-rogue,' a gamester, a gambler.

• -धूर्तिलः [अक्षस्य शकटस्य धूर्तिं भारं लाति, ला-क; or अक्ष-धुर्-तिलप्रत्ययः] a bull or ox yoked to the pole of a cart.

• -पटलः

  1. ष. त.
  2. a court of law.
  3. depository of legal documents.
  4. Equivalent to अक्षि- पटलम्, quod vide, which see

• -लः

  1. अक्षाणां व्यवहाराणां पटलमस्त्यस्य अच् a judge.
  2. record-office (GI).
  3. account-office (RT).

• -पटलाधिकृतः superintendent of records and accounts.

• -परि ind [अक्षेण विपरतिम् वृत्तं ParasmaipadaII.1.1 द्यूतव्यवहारे पराजये एवायं समासः Sk.] so as to be a loser (by an unlucky throw of dice) पाशकक्रीडायां यथा गुटिकापाते जयो भवति तद्वि- परीतपातः Tv.) -पाटः Equivalent to denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedवाटः, quod vide, which see

• -पाटकः [अक्षे व्यवहारे पाटयति; पट् दीप्तौ-ण्वुल्] one who is well-versed in law, a judge.

• -पातः ष. त. cast of dice.

• -पादः

  1. Name of the sage Gautama, founder of the Nyāya system of philosophy, or a follower of that system (अक्षं नेत्रं दर्शनसाधनतया जातः पादोऽस्य; अक्षपादो हि स्वमतदूषकस्य व्यासस्य मुखदर्शनं चक्षुषा न कर्तव्यम् इति प्रतिज्ञाय पश्चाद् व्यासेन प्रसादितः पादे नेत्रं प्रकाश्य तं दृष्टवान् इति प्रसिद्धिः Tv.) -पीडा ष. त.
  2. an injury to the organs.
  3. [अक्षम् इन्द्रियं रसनारूपं पीडयति आस्वादनात्; पीड्-अच्] Name of the plant यवतिक्ता. (Marâthî शंखिनी).

• -भागः (denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedअंशः) a degree of latitude.

• -भारः

  1. ष. त.
  2. a cart-load.
  3. the lower part of a chariot. (Compare तत्तद्देशे तु छिद्रं स्यादक्षभारे रथान्तकम् । छिद्रे प्रवेशयेत् कीलं युक्त्या च पट्टयोजितम् ॥ Māna. 42.51-53.) -मदः च. त. a mad passion for gambling.

• -मात्रम्

  1. अक्षो मात्रा यस्य
  2. anything as large as dice; dice.
  3. a moment of time (निमिषः) twinkling of an eye.

• -माला, -सूत्रम्

  1. अक्षाणां माला -सूत्रम्
  2. a rosary, string of beads (अकारादिक्षकारान्तः अक्षः तत्कृता तत्प्रतिनिधिभूता वा माला); कृतो- ऽक्षसूत्रप्रणयी तया करः Ku.5.11,66; denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedमालामुपयाचितुमागतोऽस्मि K.151. (It is made of रुद्राक्ष seeds, corals, crystals, rubies, gems etc.)
  3. Name of अरुन्धती (अक्षमाला त्वरुन्धती - Hm.); अक्ष- माला वसिष्ठेन संयुक्ताधमयोनिजा...जगामाभ्यर्हणीयताम् Ms.9.23. मातङ्गयामक्षमालायां गर्हितायां रिरंसया । Bu. ch.4.77. (अक्षस्य नक्षत्रचक्रस्य मालेव भूषणत्वात्; सा ह्युत्तरस्यां दिशि गगने सप्तर्षिमण्डले मालारूपेण वसिष्ठसमीपे वर्तते सर्वेभ्यश्चोज्ज्वलत्वात्तस्या मालारूपेण स्थितत्वाच्च नक्षत्रचक्रभूषणत्वम् Tv).

• -राजः अक्षाणां राजेव one addicted to gambling; also 'the die called Kali'. वामः स. त. an unfair gambler.

• -वाटः

  1. अक्षाणां पाशकक्रीडानां बाटः वासस्थानम्
  2. a gambling house; the gambling table.
  3. अक्षस्य रथचक्रस्य क्षुण्णस्थानस्य इव वाटः a place of contest, arena, wrestling ground (तत्र हि रथचक्रक्षुण्णपांशुसदृशपांशुम- त्त्वात् तत्सदृशत्वम् Tv.) -विद Adjective skilled in gambling.

• -वृत्त Adjective अक्षे वृत्तः व्यापृतः स. त. engaged in, addicted to, gambling; what has occurred in gambling.

• -वृत्तम् राशिचक्ररूपं वृत्तक्षेत्रम् the zodiacal circle.

• -शालिन् (शालिकः) officer in charge of the gambling house; EI 24.173.

• -स्तुषः Beleric Myrobalan (Marâthî बेहडा) -हृदयम् perfect skill in, or conversancy with, gambling (Literal the heart or innermost nature of dice or gambling); वशीकृताक्षहृदयां K.131.