Search all dictionaries

Derived forms and compounds

• -रा Sound, word, speech (Vedic).

• -रम्

  1. [अश्-सरः Uṇ.3.7, अशेः सरः; अश्नुते व्याप्नोति वेदादिशास्त्राणि.]
  2. (a) A letter of the alphabet; अक्षराणामकारोऽस्मि Bg.1.33; मुद्राक्षराणि, मधुरdenotes that the rest of the word under consideration is to be supplied, त्र्यक्षर etc. (b) a syllable; एकाक्षरं परं ब्रह्म Ms.2.83 the monosyllable; गिरामस्म्येकमक्षरम् Bg.1.25, Ms. 2.78,84,125 (sacred syllable). Hence (c) a word or words, speech collectively; प्रतिषेधाक्षरविक्लवाभिरामम् Ś.3.24; अहो संदापनान्यक्षराणि Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)4; भर्तुरेतानि प्रणयमयान्यक्षराणि M.3 words; ब्राह्मणसंक्रमिताक्षरेण पितामहेन V.3; अक्षंर वर्णनिर्माणं वर्णमप्यक्षरं विदुः । अक्षरं न क्षरं विद्यादश्नोतेर्वा सरोऽक्षरम् ॥
  3. A document (letter etc.), sacred writing; writing in general (in Plural); तत्र भुक्तिः प्रमाणं स्यान्न साक्षी नाक्षराणि च Pt.3.93; तत्रभवत्या अक्षराणि विसृष्टानि स्युः V.2.
  4. The highest deity or Godhead, the indestructible spirit, Brahman (परमब्रह्मन्, मूलकारणम्); अक्षरं ब्रह्म परमम् Bg.8.3; कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् 3.15; यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम् Chān. Up.
  5. Religious austerity, penance.
  6. Sacrifice.
  7. Water. ततः क्षरति अक्षरम् Rv. 1.164.42.
  8. The sky.
  9. Final beatitude, emancipation from further transmigration.
  10. Continuance, permanence.
  11. Right, justice (Vedic in these two senses).
  12. Name of a plant, Achyranthes Aspera. (अपामार्ग Marâthî अघाडा.)
  13. A measure of time, equal to one-fifth of a Kāṣṭhā. -Comp -अक्षरः a kind of religious meditation; Kāraṇḍavyūha (Metrical recension) अङ्गम् 1. a part of a syllable.
  14. alphabet.

• -अर्थः ष. त. meaning (of words); किं तावत् गीत्या अवगतोऽक्षरार्थः Ś.5.

• -च (ञ्चुं) ञ्चुः -ञ्चणः, -नः [अक्षरेण वर्णविन्यासलिप्या वित्तः अक्षर -चणप् or चु (ञ्चुं) ञ्चुप् तेन वित्तश्चुञ्चुप् चणपौ; Parasmaipada V. 2.26.] a scribe, writer, copyist; so denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedजीवकः, -जीवी, अक्षरेण जीवति; जीव् णिनि or ण्वुल्; also denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedजीविकः.

• -च्युतकम् अक्षरं च्युतं लुप्तं यत्र; ब कप् getting out a different meaning by the omission of a letter (Exempli gratia, for example कुर्वन् दिवाकरश्लेषं दधच्चरणडम्बरम् । देव यौष्माकसेनयोः करेणुः प्रसरत्यसौ where another meaning may be got by omitting क in करेणुः id est, that is by taking रेणुः).

• -छन्दस् Neuter

• -वृत्तम् a metre regulated by the number of syllables it contains; छन्दस्तु द्विविधं प्रोक्तं वृत्तं जातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ unshaken resolve, resolute (अक्षरं निश्चलं छन्दोऽभिप्रायो यस्य);

• -जननी, -तूलिका [अक्षराणां जननीव; तल्लिपिलेखानां तूलिकेव वा साधनत्वात्] a reed or pen.

• -जीवकः

  1. or -जीविन् Masculine 'One who lives by writing', a scribe. -(वि) न्यासः [ष. त. भावे घञ्]
  2. writing, arrangement of letters; भूर्जपत्रगतो denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedसः V.2.
  3. the alphabet.
  4. scripture. हृदयाद्याधारस्पर्शपूर्वकं तदक्षराणां स्मरणोच्चारणरूपस्तन्त्रप्रसिद्धो वर्णन्यासः - पङ्क्ति Adjective 1. having 5 syllables (पङ्क्ति Equivalent to Greek pentas-five) सु मत् पद् वग दे इत्येष वै यज्ञोऽक्षरपङ्क्तिः Ait. Br. (तान्येतान्यक्षराणि होतृज- पादौ प्रयोक्तव्यानि).
  5. Name of a metre of four lines (द्विपदा विराज्) each having five syllables (one dactyl and one spondee).

• -भाज् Adjective having a share in the syllables (of a prayer ?).

• -भूमिका tablet; न्यस्ताक्षरामक्षरभूमिकायाम् R.18. 46.

• -मुखः अक्षराणि तन्मयानि शास्त्राणि वा मुखे यस्य a scholar, student.

• -खम् ष. त. the beginning of the alphabet; the letter अ.

• -मुष्टिका 'finger-speech', speaking by means of finger-signs.

• -वर्जित Adjective unlettered, illiterate, not knowing how to read or write. Adjective of an epithet of परमात्मन्.

• -व्यक्तिः Feminine ष. त. distinct articulation of syllables.

• -शिक्षा ष. त. the science of (mystic) syllables; theory of ब्रह्म (ब्रह्मतत्त्व); मह्यं denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedक्षां विधाय Dk.11.

• -संस्थानम् अक्षराणां संस्थानं यत्र arrangement of letters, writing, alphabet.