Search all dictionaries

Derived forms and compounds

• -तः

  1. (Neuter in some senses)
  2. (a) End, limit, boundary (in time or space); final limit, last or extreme point; स सागरान्तां पृथिवीं प्रशास्ति H.4.5 bounded by the ocean, as far as the sea; अपाङ्गौ नेत्रयो- रन्तौ Ak.; उद्युक्तो विद्यान्तमधिगच्छति H.3.114 goes to the end of, masters completely; श्रुतस्य यायादयमन्तमर्भकस्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः (where अन्त also means end or destruction); जीवलोकसुखानामन्तं ययौ K.59 enjoyed all worldly pleasures; आलोकितः खलु रमणीयानामन्तः K.124 end, furthest extremity; दिगन्ते श्रूयन्ते Bv.1.2.
  3. Skirt, border, edge, precinct; a place or ground in general; यत्र रम्यो वनान्तः Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)2.25 forest ground, skirts of the forest; ओदकान्तात् स्निग्धो जनोऽनुगन्तव्यः Ś.4; उपवनान्तलताः R.9.35 as far as the borders or skirts; वृत्तः स नौ संगतयोर्वनान्ते R.2.58,2.19; Me.23. Upper part (शिरोभाग); महा- र्हमुक्तामणिभूषितान्तम् Rām.5.4.3.
  4. End of a texture, edge, skirt, fringe or hem of a garment; वस्त्रdenotes that the rest of the word under consideration is to be supplied; पवनप्रनर्तितान्तदेशे दुकूले K.9 (by itself in Veda).
  5. Vicinity, proximity, neighbourhood, presence; नाधीयीत श्मशानान्ते ग्रामान्ते Ms. 4.116; Y.2.162; जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्गं विधिवद् बहिः 1.143; गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पम् (गह्वरम्) R.2.26; पुंसो यमान्तं व्रजतः Parasmaipada2.115 going into the vicinity or presence of Yama; अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् S. D.; यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहि Śat. Br. (These four senses are allied).
  6. End, conclusion, termination (Opposite of आरम्भ or आदि); सेकान्ते R.1.51; दिनान्ते निहितम् R.4.1; मासान्ते, पक्षान्ते, दशाहान्ते etc.; एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य Pt.2.175; व्यसनानि दुरन्तानि Ms.7.45; दशान्तमुपेयिवान् R.12.1 going to the end of the period of life (end of the wick); व्यसनं वर्धयत्येव तस्यान्तं नाधिगच्छति Pt.2.18; Often times in comp. in this sense, and meaning 'ending in or with', 'ceasing to exist with', 'reaching to the end'; तदन्तं तस्य जीवितम् H.1.91 ends in it; कलहान्तानि हर्म्याणि कुवाक्यान्तं च सौहृदम् । कुराजान्तानि राष्ट्राणि कुकर्मान्तं यशो नृणाम् ॥ Pt.5.76; विशाखान्ता गता मेघा प्रसूत्यन्तं च यौवनम् । प्रणामान्तः सतां कोपो याचनान्तंहि गौरवम् ॥ Subhā. फलोदयान्ताय तपःसमाधये Ku.5.6 ending with (lasting till) the attainment of fruit; यौवनान्तं वयो यस्मिन् Ku.6.44; R.11.62,14.41; विपदन्ता ह्यविनीतसंपदः Ki.2.52; युगसहस्रान्तं ब्राह्मं पुण्यमहर्विदुः Ms.1.73 at the end of 1 Yugas; प्राणान्तं दण़्डम् Ms.8.359 capital punishment (such as would put an end to life).
  7. Death, destruction; end or close of life; धरा गच्छत्यन्तं Bh.3.71 goes down to destruction; योगेनान्ते तनुत्यजाम् R.1.8; एका भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते 2.48;12.75; ममाप्यन्ते Ś.6; अद्य कान्तः कृतान्तो वा दुःखस्यान्तं करिष्यति Udb.; औषध्यः फलपाकान्ताः Ms.1.46; अन्तं या To be destroyed, perish, be ruined.
  8. (In Grammar) A final syllable or letter of a word; अजन्त ending in a vowel; so हलन्त, सुबन्त, तिडन्त etc.
  9. The last word in a compound.
  10. Ascertainment, or settlement (of a question); definite or final settlement; pause, final determination, as in सिद्धान्त; न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये Rām.6.17.58 उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः Bg.2.16 (सदसतोः इत्यर्थः).
  11. The last portion or the remainder (Neuter also); निशान्तः; वेदान्तः etc. वेदांश्चैव तु वेदाङ्गान् वेदान्तानि तथा स्मृतीः । अधीत्य ब्राह्मणः पूर्वं शक्तितोऽन्यांश्च संपठेत् ॥ Bṛihadyogiyājñavalkya Smṛiti 12.34.
  12. Underneath, inside, inner part; युष्मदीयं च जलान्ते गृहम् Pt.4 in water, underneath water; सुप्रयुक्तस्य दम्भस्य ब्रह्माप्यन्तं न गच्छति Pt.1.22 does not penetrate or dive into, sound, fathom; आशङ्कितस्यान्तं गच्छामि M.3 shall dive deep into, fully satisfy, my doubts.
  13. Total amount, whole number or quantity.
  14. A large number.
  15. Nature, condition; sort, species; मम मोक्षस्य कोऽन्तो वै ब्रह्मन्ध्यायस्व वै प्रभो Mb.12.282.32. एतदन्तास्तु गतयो ब्रह्माद्याः समुदाहृताः Ms.1.5.
  16. Disposition; essence; शुद्धान्तः
  17. Division (विभाग); तेऽनया कात्यायन्याऽन्तं करवाणीति Bri. Up.2.4.1. Compare Gothic andeis, and; Germanende and ent; also Greek anti; Latin ante. Compare अन्तस्तु भागेऽ- वसिते रचनायां च तत्परे । मृतौ निषेवणे रम्ये समाप्तावग्रमध्ययोः ॥ स्वरूपे च समीपे च पुंलिङ्गेऽपि प्रकीर्तितः । Nm.

• -अवशायिन् Masculine अन्ते पर्यन्तदेशे अवशेते a chāṇḍāla.

• -अवसायिन्

  1. [नखकेशानामन्तं अवसातुं छेत्तुं शीलमस्य, सो-णिनि]
  2. a barber.
  3. a chāṇḍāla, low caste.
  4. Name of a sage, see अन्त्याव- सायिन् (अन्ते पश्चिमे वयसि अवस्यति तत्त्वं निश्चिनोति).

• -उदात्त Adjective having the acute accent on the last syllable. (-त्तः) the acute accent on the last syllable; ParasmaipadaVI,1.199.

• -ओष्ठः The lower lip (अधरोष्ठ); रुधिरं न व्यतिक्रामदन्तोष्ठादम्ब मा शुचः Mb.11.15.16.

• -कर, -करण,-कारिन् Adjective causing death or destruction, fatal, mortal, destructive; क्षत्रिया- न्तकरणोऽपि विक्रमः R.11.75 causing the destruction of; राज्यान्तकरणावेतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम् Ms.9.221; अहमन्तकरो नूनं ध्वान्तस्येव दिवाकरः Bk.

• -कर्मन् Neuter death, destruction; षो अन्तकर्मणि Dhātupāṭha.

• -कालः, -वेला time or hour of death; स्थित्वा स्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति Bg.2.72.

• -कृत् Masculine death; वर्जयेदन्तकृन्मर्त्यं वर्जयेदनिलोऽनलम् Rām.

• -कृद्दशाः Name of the eighth of the twelve sacred Aṅga texts of the Jainas (containing ten chapters).

• -ग Adjective having gone to the end of, thoroughly conversant or familiar with, (in comp.); शाखान्तगमथाध्वर्युम् Ms.3.145.

• -गति, -गामिन् Adjective perishing. प्राप्तोऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः Rām.6.59.94.

• -गमनम्

  1. going to the end, finishing, completing; प्रारब्धस्य denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम्
  2. death, perishing, dying.

• -चक्रम् Reading of omens and augury; Kau. Atmanepada

• -चर

  1. Adjective
  2. walking about, going to the borders or frontiers.
  3. completing or finishing (as a business etc.).

• -ज Adjective last born.

• -दीपकम् a figure of speech (in Rhetoric).

• -परिच्छदः Adjective cover, covering utensil. राजतान्तपरिच्छदां दिव्यपायससंपूर्णां पात्रीम् Rām.1.16.14.

• -पालः

  1. a frontier-guard, guarding the frontiers; विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम् Rām.5.6.9. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedदुर्गे M.1; त्वदीयेनान्तपाले- नावस्कन्द्य गृहीतः Tbe same.
  2. a door-keeper (rare). सुद्युम्न- स्त्वन्तपालेभ्यः श्रुत्वा लिखितमागतम् Mb.12.23.29.

• -भव, -भाज् Adjective being at the end, last.

• -लीन Adjective hidden, concealed.

• -लोपः

  1. dropping of the final of a word. (न्तेdenotes that the rest of the word under consideration is to be supplied)-वासिन् Adjective dwelling near the frontiers, dwelling close by. -Masculine अन्ते गुरुसमीपे वस्तुं शीलं यस्य
  2. a pupil (who always dwells near his master to receive instruction); ParasmaipadaIV.3.14;VI.2.36.; Ms.4.33.
  3. a chāṇḍāla (who dwells at the extremity of a village).

• -वेला Equivalent to denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedकालः quod vide, which see

• -व्यापत्तिः Feminine change of the final syllable, as in मेघ from मिह् Nir.

• -शय्या

  1. a bed on the ground.
  2. the last bed, death-bed; hence death itself.
  3. a place for burial or burning.
  4. a bier or funeral pile.

• -संश्लेषः union (सन्धि), joint; सुखदुःखान्तसंश्लेषम् (काल- चक्रम्) Mb.14.45.3.

• -सत्क्रिया last rites, funeral ceremonies, obsequies.

• -सढ् Masculine pupil; तमुपासते गुरुमिवा- न्तसदः Ki.6.34.

• -स्वरितः the svarita accent on the last syllable of a word.