क्षि — Search all dictionaries

Apte Dictionary

V. S. Apte, The Practical Sanskrit–English Dictionary

क्षिkṣiI. 1 P. (क्षयति, क्षित or क्षीण)
1. I. 1 Parasmaipada (क्षयति, क्षित or क्षीण)
2. To decay or waste.
3. To rule, govern, be master of; भरद्वाजेषु क्षयदिन्मघोनः Rv.6.23.1. -II 1, 5, 9 Parasmaipada (क्षयति, क्षिणोति, क्षिणाति)
4. To destroy, affect, ruin, corrupt; न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति R.2.
5. To diminish, cause to waste away; दक्षशाप इव चन्द्र- मक्षिणोत् R.19.48.
6. To kill, injure.
7. To spend, pass (as time); कति पुनरहं वासराणि क्षयिष्ये Ud. S.83. -III. 6 Parasmaipada (क्षियति)
8. To abide, stay, dwell. यस्मिन् क्षियन्ति भुवनानि विश्वा Nṛi. Pūṛ. Up.2.4.
9. To inhabit.
10. To remain.
11. To go, move, approach. -Pass. (क्षीयते)
12. To waste, wane; decay, be diminished (Figurative also) प्रतिक्षणमयं कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते H.4.66; प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनसां प्रायो मतिः क्षीयते Pt.2.4; Amaru. 93; Bh.2.19. -Causal (क्षययति or क्षपयति)
13. To destroy, remove, put an end to; ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भवं परिगतशक्तिरात्मभूः Ś.7.35, R.8.47; Me.55.
14. To spend or pass (as time).
Derived forms and compounds
- क्षिः kṣiḥ, Feminine
  
  Abode.
  
  Going.
  
  Destruction.
  
  Waste, loss.
Source: ApteApte entry
अक्षिakṣin.The eye (which grasps or sees objects); changed to अक्ष at the end of Bahuvrīhi comp; f. ˚क्षी when a limb of…
[अश्नुते विषयान्; अश्-क्सि, अशेर्णित् Uṇ.3.155-6] अक्षिणी, अक्षीणि, अक्ष्णा, अक्ष्णः etc.
1. The eye (which grasps or sees objects); changed to अक्ष at the end of Bahuvrīhi comp; Feminine denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedक्षी when a limb of the body is indicated, as जलजाक्षी, otherwise दीर्घाक्षा वेणुयष्टिः; in Avyayîbhâva comp. also it is changed to अक्ष, (समक्षम्, परोक्षम् etc.).
2. The number two; (-क्षिणी) the sun and moon. Compare Latin oculus; Ger. auge; Greek okos, okkos, Zend ashi. -Compound
Derived forms and compounds
- -आमयः an eye-disease; यथा अक्ष्यामये मुद्गौदनं निवातशय्या चेति नित्यं शय्यासनं भोजनं च विकरोति । ŚB. on MS.1.3.32 and 1.6-81.
- -कम्पः twinkling; नाक्षिकम्पं व्यतिष्ठत R. 15.67.
- -कूटः -टकः, -गोलः, -तारा ष. त. the eyeball, pupil of the eye.
- -गत
  
  Adjective [अक्ष्णि गतः सर्वदा भावनावशात् अक्ष्यसन्नि- कृष्टोऽपि उपस्थित इव़]
  
  visible, present; न विभावयत्य- निशमक्षिगतामपि मां भवानतिसमीपतया Śi 9.81.2 rankling in the eye, an eye-sore, being a thorn in the eye, hated; denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedतोहमस्य हास्यो जातः Dk.159.
- -जाहः ष. त. the root of the eye.
- -पक्ष्मन्, -लोमन् Neuter ष. त. the eyelash.
- -पटलम्
  
  ष. त..
  
  a coat of the eye.
  
  a disease of the eye pertaining to this coat.
- -पद् Adjective Vedic falling into the eye, hence hurtful. न हि मे अक्षिपच्चनाऽच्छान्त्सुः पञ्च कृष्टयः Rv.1.119.6. Adverb a little, as much as a mote (as much as could fall into the eye).
- -भू Adjective अक्ष्णो भूर्विषयः visible, perceptible, manifest; (hence) true, real.
- -भेषजम् ष. त. collyrium, a kind of balm (for the eyes).
- -जः (जम् also) Name of a plant (पट्टिकालोध्रवृक्ष) used to heal some varieties of the eyedisease.
- -भ्रुवम् समाहारद्वन्द्व the eye and the eyebrows taken collectively.
- -विकूणितम्, -विकूशितम् [अक्षणः विकूणि- तम् लज्जादिना सम्यक् प्रसाराभावात् संकोचो यत्र] a side-look, leer, a look with the eyelids partially closed.
- -श्रवस् serpent बभुरक्षिश्रवसो मुखे विशालाः Śi.2.44.
- -संविद् perception.
- -सूत्रम् the line of the eyes (with reference to idols. अक्षिसूत्रावसानं च तस्याधस्तात्पदान्तकम् Māna.9.2.92.
- -स्पन्दनम् eye twitching; Mu.4.
Source: ApteApte entry
अक्षिकakṣikaN. of a tree (रञ्जनद्रुम Mar. थोरराळेचा वृक्ष.) अक्षीक; also See अक्षक.

[अक्षाय चक्रावयवाय हितः; -ठन्]

Name of a tree (रञ्जनद्रुम Marâthî थोरराळेचा वृक्ष.) अक्षीक; also See अक्षक.

Source: ApteApte entry

Monier-Williams

Monier Monier-Williams, A Sanskrit–English Dictionary

क्षिkṣicl.1 P. क्ष्/अयति (2. du. क्ष्/अ-यथस् or क्षय्˚, 2. pl. क्ष्/अयथा; Subj. 1. क्ष्/अयत् or क्षयत् RV. vi, 23, 10…
1. class1 Parasmaipada क्ष्/अयति (2. dual number क्ष्/अ-यथस् or क्षय्that the rest of a word is to be supplied, 2. plural क्ष्/अयथा; subjunctive 1. क्ष्/अयत् or क्षयत् fg-veda vi, 23, 10 and vii, 20, 6; x, 106, 7; pr. page and participle क्ष्/अयत्), to possess, have power over, rule, govern, be master of (genitive case) fg-veda; ([confer, compare Greek κτάομαι .])
2. class2.6. Parasmaipada क्ष्/एति, क्षिय्/अति; (3. dual number क्षित्/अस्, 3. plural क्षियन्ति; subjunctive 2. sg. क्षयत्, 2. sg. क्ष्/अयस्, 3. dual number क्षयतस्, 1. plural क्ष्/अयाम; pr. page and participle क्षिय्/अत्; Aorist subjunctive क्षेषत्; future page and participle क्षेष्य्/अत्), to abide, stay, dwell, reside (used especially of an undisturbed or secret residence) fg-veda; to remain, be quiet AV. S3Br.; to inhabit TBr. iii; to go, move (क्ष्/इयति) Naigh. ii, 14 Dha1tup. : Causal (imperative 2. sg. क्षय्/अया; subjunctive क्षेपयत्) to make a person live quietly fg-veda iii, 46, 2 and v, 9, 7; ([confer, compare Greek κτίζω .])
3. feminine abode Lexicographers
4. feminine going, moving Lexicographers
5. class1 Parasmaipada क्षयति (only once R. iv, 6, 14) class5 Parasmaipada क्षिणोति (S3Br. Mn. MBh. etc.; 1. sg. क्षिण्/ओमि VS. for that the rest of a word is to be suppliedण्/आमि of AV.) class9 Parasmaipada क्षिण्/आति (3. plural क्षिण्/अन्ति; perf. 3. dual number चिक्षियतुर् Ka1s3. on Pa1n2. 6-4, 77 and vii, 4, 10), to destroy, corrupt, ruin, make an end of (accusative), kill, injure fg-veda AV. etc.: Passive voice क्षीय्/अते (AV. xii, 5, 45; 3. plural क्ष्/ईयन्ते fg-veda i, 62, 12; Aorist subjunctive क्षेष्ट [AV. iv, 34, 8] or क्षायि TBr. i; Conditional अक्षेष्यत S3Br. viii), to be diminished, decrease, wane (as the moon), waste away, perish fg-veda AV. S3Br. etc.; to pass (said of the night) Katha1s. : Causal Parasmaipada क्षपयति (future that the rest of a word is to be suppliedयिष्यति), rarely Atmane-pada that the rest of a word is to be suppliedते (MBh. i, 1838 Das3.), very rarely क्षययति (MBh. v, 2134 edition Calcutta edition), to destroy, ruin, make an end of (accusative), finish MBh. R. etc.; to weaken Mn. v, 157 MBh. i, 1658 Kum. v, 29; to pass (as the night or time, क्षपाम्, that the rest of a word is to be suppliedपास्, कालम्) Pan5cat. Ka1d. S3a1rn3gP.; ([confer, compare φθί-νω φθί-σι-ς, etc.])
6. feminine destruction, waste, loss Lexicographers
Source: Monier-WilliamsAnalyse the word
अक्षिakṣin. (√1. अश् Un2.) ([instr. अक्ष्णा dat. अक्ष्णे, &c., fr. अक्षन्, substituted for अक्षि in the weakest cases.…
1. neuter gender (√1. अश् Un2.) ([instrumental case अक्ष्णा dative case अक्ष्णे, etc., from अक्षन्, substituted for अक्षि in the weakest cases. Vedic forms are: ablative genitive case अक्ष्ण्/अस्; locative case अक्ष्/अन् (once अक्षिणि !); dual number nominative case accusative अक्ष्/ई fg-veda, /अक्षिणी, /अक्ष्यौ, and अक्ष्य्\औ AV. S3Br. and AitBr.; instrumental case अक्ष्/ईभ्याम्; genitive case अक्ष्य्/ओस् VS., अक्ष्य्/ओस् and अक्ष्/ओस् (!) AV.; plural nominative case accusative /अक्षीणि AV., अक्षाणि fg-veda; in fine compositi or 'at the end of a compound' अक्ष is substituted see 4. अक्ष]), the eye
2. neuter gender the number two
3. neuter gender dual number the sun and moon fg-veda i, 72, 10 [confer, compare Greek ὄσσε, ὄκταλλος; Latin oculos; A.S. aegh; Gothic augo; German Auge; Russian oko; Lithuanian aki-s .]
4. (in compound)
Source: Monier-WilliamsAnalyse the word
अक्षिकakṣikam. the tree Dalbergia Oujeinensis L.
1. masculine gender the tree Dalbergia Oujeinensis Lexicographers
2. masculine gender see अक्षक .
Source: Monier-WilliamsAnalyse the word

Dhātupāṭha

Dhātupāṭha — the verbal roots of Sanskrit

क्षिkṣi6P 1Pto dwell; to go, move

Entries in the Dhātupāṭha

निवास-गत्योः

Class 6P · Parasmaipada

to dwell; to go, move

क्षये

Class 1P · Parasmaipada

to perish, be diminished

Paradigms in the source5 tables

Present (laṭ)Source: DR

Person	Singular	Dual	Plural
3rd	क्षयति	क्षयतः	क्षयन्ति
2nd	क्षयसि	क्षयथः	क्षयथ
1st	क्षयामि	क्षयावः	क्षयामः

Imperfect (laṅ) · parasmaipadaSource: DR

Person	Singular	Dual	Plural
3rd	अक्षयत्	अक्षयताम्	अक्षयन्
2nd	अक्षयः	अक्षयतम्	अक्षयत
1st	अक्षयम्	अक्षयाव	अक्षयाम

Aorist (luṅ) · parasmaipadaSource: HNV

Person	Singular	Dual	Plural
3rd	अक्षैषीत्	अक्षैष्टाम्	अक्षैषुः
2nd	अक्षैषीः	अक्षैष्टम्	अक्षैष्ट
1st	अक्षैषम्	अक्षैष्व	अक्षैष्म

Causative (ṇic) · present (laṭ)Source: DR

Person	Singular	Dual	Plural
3rd	क्षाययति	क्षाययतः	क्षाययन्ति
2nd	क्षाययसि	क्षाययथः	क्षाययथ
1st	क्षाययामि	क्षाययावः	क्षाययामः

Desiderative (san) · present (laṭ)Source: DR

Person	Singular	Dual	Plural
3rd	चिक्षीषति	चिक्षीषतः	चिक्षीषन्ति
2nd	चिक्षीषसि	चिक्षीषथः	चिक्षीषथ
1st	चिक्षीषामि	चिक्षीषावः	चिक्षीषामः

Source: DhātupāṭhaRoot