अधिकारadhikāra1 Superintendence, watching over; स्त्रीषु कष्टोऽधिकारः V.3.1; यः पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः Ś.1…
- 1 Superintendence, watching over; स्त्रीषु कष्टोऽधिकारः V.3.1; यः पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः Ś.1 superintendence of religious matters.
- Duty, office, charge; power, post of authority; authority; मन्त्राधि- कारः Kau. Atmanepada 1 निर्णयाधिकारे ब्रवीमि M.1. I say this in the capacity of a judge; अविश्रमोऽयं लोकतन्त्राधिकारः Ś.5; द्वीपिनस्ताम्बूलाधिकारो दत्तः Pt.1, तुल्योद्योगस्तव दिनकृतश्चाधिकारो मतो नः V.2.1.; अर्थdenotes that the rest of the word under consideration is to be supplied administration of pecuniary matters स्वाधिकारात् प्रमत्तः Me.1; अधिकारे मम पुत्रको नियुक्तः M.5; यः सर्वाधिकारे नियुक्तः प्रधानमन्त्री स करोतु, अनुजीविना परdenotes that the rest of the word under consideration is to be supplied चर्चा न कर्तव्या H.2; शिल्पाधिकारे योग्येयं दारिका M.1 fit to be initiated in to the fine arts.
- Sovereignty, government or administration, jurisdiction, rule; स्वाधिकार- भूमौ वर्तिष्यते Ś.7 seat of government or jurisdiction, denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedखेदं निरूप्य Ś.5.
- Position, dignity, rank; हृताधिकारां मलिनाम् Y.1.7 deprived of the position or rights or privileges of a wife.
- (a) Right, authority, privilege, claim, title (as to wealth, property etc.); right of ownership or possession; अधिकारः फले स्वाम्यमथिकारी च तत्प्रभुः S. D.296; वत्सेऽधिकारः स्थितः Mv.4.38 it now belongs to the child. (b) Qualification or authority to perform certain specified duties, civil, sacrificial, religious etc.; as the अधिकार of a king to rule and protect, of a Brāhmaṇa to sacrifice, of a Vaiśya to till or trade etc.; शूद्रोऽधिकारहीनोऽपि Y.3.262; with Locative; निषेकादिस्मशा- नान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित् Ms.2.16; श्राद्धाधिकारसम्पदस्तु इति भवन्तो ब्रुवन्तु (repeated in Śrāddha ceremonies).
- Prerogative of a king.
- Effort, exertion; कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन Bg.2.47 your business is with action alone etc.
- Relation, reference; स राघवस्तत्र तदा प्रलापाञ् शुश्राव लोकस्य समागतस्य । आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः Rām.2.17.43. कथा विचित्राः पृतनाधिकाराः Mb.
- Place Equivalent to अधिकरण; महत्खलु पुरुषाधिकारं ज्योतिः M.1.
- A topic, paragraph or section; प्रायश्चित्तdenotes that the rest of the word under consideration is to be supplied Mit.; See अधिकरण.
- Counting, enumeration, occasion for counting; संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे Ki. 3.51 (गणनाप्रस्तावे).
- (In Grammar) A head or governing rule, which exerts a directing or governing influence over other rules; Exempli gratia, for example सर्वस्य द्वे ParasmaipadaVIII.1.1; समर्थानां प्रथमाद्वा; प्राग्दीव्यतोऽण् IV.1.82-3; तत्पुरुषः II. 1.22; अधिकारोऽयं Sk. (This अधिकार is of three kinds; सिंहावलोकितं चैव मण्डूकप्लुतमेव च । गङ्गाप्रवाहवच्चापि अधिकारस्त्रिधा मतः ॥.) अधिकार also means a word or sūtra extending over in the following सूत्रs up to a particular limit.
Derived forms and compounds
-
-विधिः determination or statement of qualifications to do particular acts; as राजा राजसूयेन यजेत.
-
-स्थ -आढ्य Adjective possessed of authority, invested with office.
In the Gita·2·47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
- अधिकारःadhikāraḥnominative singular of the masculine noun adhikāra (a legitimate right)
