श्रीमद्भगवद्गीताBhagavad Gītā · in the light of Sri Aurobindo, home
Sign in
ApteAll dictionariesSanskrit dictionaryDhātuPāṇiniConjugationDeclensionInflected formsParts of speechWord frequencyTree diagramAnalyzerRootsQuarter-verse indexMemorable linesNames

कोशःDictionaries

Apte Dictionary

V. S. Apte, The Practical Sanskrit–English Dictionary. Look up any word of the Gita in Devanagari, IAST or Harvard-Kyoto, or browse the headwords letter by letter.

Entry उपमा

  1. उपमाupamā2 P., 3, 4. Ā.
    1. 2 Parasmaipada, 3, 4. Ā.
    2. To compare, liken; तेनोपमीयेत तमालनीलम् Śi.3.8; स्तनौ मांसग्रन्थी कनककलशावित्युपमितौ Bh.3.2.
    3. To give, grant (Vedic).

    Derived forms and compounds

    • उपमा upamā

      1. 1 Resemblance, similarity, equality; स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुना Śi.1.4,17.69; Ki.6.23; इहोपमा सताम् Pt.2.8 the same is the case with the good.
      2. (In Rhet.) Comparison of two objects different from each other, simile, comparison; साधर्म्यमुपमा भेदे K. Parasmaipada1; or सादृश्यं सुन्दरं वाक्यार्थोपस्कारकमुपमालंकृतिः R. G.; or उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसतिः द्वयोः । हंसीव कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गङ्गायवगाहते ॥ Chandr.5.3; Kāv.2.14; उपमा कालिदासस्य Subhāṣ. (Daṇdin mentions 32 varieties of उपमा; see Kāv.2.15-5; as to words expressive of उपमा see 2.57-65); see K. Parasmaipada1 ad loc also.
      3. The standard of comparison (उपमान); यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता Bg.6.19; (आत्मानमुपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम् Rām.5.21.8; see denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedद्रव्य below; mostly at the end of comp., 'like', 'resembling'; बुबुधे न वुधोपमः R.1.47; so स्वर्गोपम, अमरोपम, अनुपम etc.
      4. A likeness (as a picture, portrait etc.
      5. Heresy, irreligious doctrine; विधर्भः परधर्मश्च आभास उपमा छलः । अधर्मशाखाः पञ्चेमा धर्मज्ञोऽधर्मवत्त्यजेत् ॥ Bhāg.7.15.12.

    • -द्रव्यम् any object used for a comparison; सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन Ku.1.49.

    • -रूपकम् a figure in Rhetoric being a mixture of simile and metaphor.

    • -व्यतिरेकः A particular figure combining comparison and contrast.

    In the Gita6·19

    यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।

    yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā, — Motionless like the light of lamp in a windless place is the controlled consciousness (free from its restless action, shut in from its outward motion)… 6·19
    • उपमाupamānominative singular of the feminine noun upamā (analogy).
    Source: ApteSearch all dictionariesAnalyse the word

Browse by letter

Headwords under उ

Part 12 of 17 उपप्लु – उपलम्भनम्All parts
  1. उ – उच्छ्वसित
  2. उच्छ्वास – उत्कृ
  3. उत्कृत् – उत्पक्ष्मन्
  4. उत्पचनिपचा – उत्सृष्टि
  5. उत्सेक – उदेजय
  6. उदेयिवस् – उद्धि
  7. उद्धित – उद्वाह
  8. उद्वाहन – उन्मूल
  9. उन्मूलनम् – उपचक्र
  10. उपचक्षुस् – उपधा
  11. उपधातु – उपप्लव्यम्
  12. उपप्लु – उपलम्भनम्
  13. उपलल् – उपसंख्यानम्
  14. उपसंग्रह् – उपहव्य
  15. उपहस् – उपे
  16. उपेक्ष् – उलूलुध्वनि
  17. उल्का – उह्र