श्रीमद्भगवद्गीताBhagavad Gītā · in the light of Sri Aurobindo, home
Sign in
ApteAll dictionariesSanskrit dictionaryDhātuPāṇiniConjugationDeclensionInflected formsParts of speechWord frequencyTree diagramAnalyzerRootsQuarter-verse indexMemorable linesNames

कोशःDictionaries

Apte Dictionary

V. S. Apte, The Practical Sanskrit–English Dictionary. Look up any word of the Gita in Devanagari, IAST or Harvard-Kyoto, or browse the headwords letter by letter.

Entry चक्रम्

  1. चक्रम्cakramThe ruddy goose (also called चक्रवाक); पद्मोल्लासविधायिनि सत्पथदीप्तिकृति चक्रभव्यकरे Viś. Guṇā.274.

    Derived forms and compounds

    • -क्रः

      1. The ruddy goose (also called चक्रवाक); पद्मोल्लासविधायिनि सत्पथदीप्तिकृति चक्रभव्यकरे Viś. Guṇā.274.
      2. A multitude, troop, group.

    • चक्रम् cakram

      1. [क्रियते अनेन, कृ घञर्थे< क निdenotes that the rest of the word under consideration is to be supplied द्वित्वम् Tv.]
      2. The wheel of a carriage; चक्रवत्परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च H.1.173.
      3. A potter's wheel.
      4. A sharp circular missile, weapon, a disc (especially applied to the weapon of Viṣṇu).
      5. An oil-mill; दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः Mb.13.125.9.
      6. A circle, ring; कलाप- चक्रेषु निवेशिताननम् Ṛs.2.14.
      7. A troop, multitude, collection, Śi.2.17.
      8. A realm, sovereignty; स्वस्थं स्वचक्रं परचक्रमुक्तम् Bu. Ch.2.15; Compare चक्रं सैन्यथाङ्गयोः । राष्ट्रे दम्भान्तरे ... । Medinī.
      9. A province, district, a group of villages.
      10. A form of military array in a circle.
      11. A circle or depression of the body.
      12. A cycle, cycle of years.
      13. The horizon; यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा Rām.2.1.36.
      14. An army, a host.
      15. Section of a book.
      16. A whirlpool.
      17. The winding of a river.
      18. An astronomical circle; राशिdenotes that the rest of the word under consideration is to be supplied the zodiac.
      19. Circular flight (of birds etc.).
      20. A particular constellation in the form of a hexagon.
      21. Range, department in general.
      22. The convolutions or spiral marks of the शालिग्राम.
      23. A crooked or fraudulent contrivance.
      24. Compound अङ्गः a gander having a curved neck.
      25. a carriage. Plus
      26. the ruddy goose (चक्रवाक); चक्राङ्गान् स च नित्यं वै सर्वतो वनगोच- रान् Mb.12.268.36. (-ङ्गी) a goose. (-ङ्गम्) a parasol.
      27. bearing or having a wheel.
      28. carrying a discus.
      29. driving in a carriage. ईश्वरः 'lord of the discus', Name of Viṣṇu.
      30. the officer in charge of a district.

    • -ईश्वरी Name of the Jaina goddess of learning.

    • -उपजीविन्

      1. Masculine an oil-man.
      2. the ruddy goose (चक्रवाक).
      3. a pyritic ore of iron.

    • -अटः

      1. a juggler, snake-catcher.
      2. a rogue, knave, cheat.
      3. a particular coin, a dināra.

    • -अधिवासिन् Masculine the orange tree.

    • -अरः (-रम्) the spoke of a wheel; चक्रारपङ्क्तिरिव गच्छति भाग्यपङ्क्तिः । Svapna.1.4.

    • -अश्मन् Neuter a machine to hurl stones at a distance; अयःकणपचक्राश्म- भुशुण्ड्युद्यतबाहवः Mb.1.227.25.

    • -आकार, -आकृति Adjective circular, round.

    • -आयुधः an epithet of Viṣṇu.

    • -आवर्तः whirling or rotatory motion.

    • -आह्वः, -आह्वयः

      1. the ruddy goose; पादः, पादकः a carriage.
      2. an elephant.
      3. (रः) an epithet of Viṣṇu; चक्रघरप्रभावः R. 16.55.
      4. a sovereign, governor or ruler of a province; वृद्धानां भारतप्तानां स्त्रीणां चक्रधरस्य च Mb.13.162.38.
      5. a village tumbler or juggler.
      6. a snake; भवेच्चक्रधरो विष्णौ भुजङ्गे ग्रामजालिनि Viśvalochana.

    • -धारा the periphery of a wheel.

    • -नदी the Gaṇḍakī river.

    • -नाभिः the nave of a wheel.

    • -नामन् Masculine

    • -नायकः

      1. the leader of a troop.
      2. a kind of perfume.

    • -नेमिः Feminine the periphery or circumference of a wheel; नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण Me.19.

    • -पाणिः an epithet of Viṣṇu; Bg.11.49.

    • -पालः

      1. the governor of a province.
      2. an officer in charge of a division of an army.
      3. horizon.
      4. a circle.
      5. one who carries a discus.

    • -फलम् a kind of discus.

    • -बन्धुः, -बान्धवः

      1. the sun.
      2. (लः) a mythical range of mountains supposed to encircle the orb of the earth like a wall and to be the limit of light and darkness.
      3. the ruddy goose.

    • -बालधिः a dog.

    • -भृत्

      1. Masculine बालः, डः, वालः, लम्, डम् a ring, circle.
      2. a collection, group, multitude, mass; कैरव- चक्रवालम् Bh.2.74; प्रकटयसि कुमुच्चैरर्चिषां चक्रवालं Rati.4.16; Mv.6.4; Mu.3.21.; K.126,178.
      3. horizon.

    • -कारकम्

      1. a nail.
      2. a kind of perfume.

    • -गजः the plant Cassia Tora.

    • -गण्डुः a round pillow.

    • -गतिः Feminine rotation, revolution.

    • -गुच्छः the Aśoka tree.

    • -ग्रहणम्, -णी Feminine a rampart, an entrenchment.

    • -चक्रम् A flock of चक्रवाक birds; अस्ताद्रिपद्मा- करचक्रचक्रे तत्कालविज्ञातपतङ्गपाते । सद्यो दिदीपे विरहानलः ...... । Rām. Ch.6.19.

    • -चर Adjective moving in a circle; (-रः) a juggler.

    • -चारिन् Masculine a chariot.

    • -चूडामणिः a round jewel in a coronet or diadem.

    • -जीवकः, -जीविन् Masculine a potter.

    • -तीर्थम् Name of a holy place.

    • -तुण्डः a kind of fish; रोहितांश्चक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव Rām.3.73.14.

    • -दंष्ट्रः a hog.

    • -घनः a thunder cloud.

    • -धर

      1. Adjective
      2. one who holds a discus.
      3. Name of Viṣṇu.

    • -भेदिनी night.

    • -भ्रमः, -भ्रमिः Feminine a lathe or grindstone; आरोप्य चक्रभ्रमिमुष्णतेजास्त्वष्ट्रेव यत्नोल्लिखितो विभाति R.6. 32; चक्रभ्रमीवद्धृतशरीरः Sāṅ. K.67.

    • -भ्रान्तिः Feminine revolution of wheels; V.1.5.

    • -मण्डलिन् Masculine a species of cobra.

    • -मुखः a hog.

    • -मुषलः a battle carried on with the discus and club.

    • -यानम् a wheel-carriage.

    • -रदः a hog.

    • -वर्तिन् Masculine

    • -वाकः

      1. (-की Feminine) the ruddy goose; दूरी- भूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम् Me.83. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedबन्धुः the sun.
      2. a kind of horse, having white feet and white eyes; श्वेताभः श्वेतपादश्च तथा स्यात् श्वेतलोचनः । चक्रवाकः स विज्ञेयो राजार्हो वाजि सत्तमः ॥ Śālihotra of Bhoj.

    • -वाटः

      1. a limit, boundary.
      2. a lamp-stand.
      3. engaging in an action.

    • -वातः a whirlwind, hurricane; चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम् Bhāg.1. 7.2.

    • -वृद्धिः

      1. Feminine
      2. interest upon interest, compound interest; Ms.8.153,156.
      3. wages for transporting goods in a carriage.

    • -व्यूहः a circular array of troops.

    • -संज्ञम् tin. (-ज्ञः) the ruddy goose.

    • -साह्वयः the ruddy goose.

    • -हस्तः

      1. an epithet of Viṣṇu.
      2. an emperor, universal monarch, sovereign of the world, a ruler whose dominions extend as far as the ocean (आसमुद्रक्षितीश Ak.); पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि Ś.1.12; तव तन्वि कुचावेतौ नियतं चक्रवर्तिनौ । आसमुद्रक्षितीशोऽपि भवान् यत्र करप्रदः ॥ Udb. (where there is a pun on the word चक्रवर्तिन्, the other meaning being 'resembling in shape the ruddy goose', 'round');
      3. (hence) head, foremost; आपद्गतः किल महाशयचक्रवर्ती विस्तारयत्यकृतपूर्वमुदार- भावम् Bv.1.7; कवयस्तर्कयाञ्चक्रुरित्थं ते चक्रवर्तिनः Parṇal.5.38.
      4. a kind of horse having one or three curls on the shoulder; स्कन्धपार्श्वे यदावर्त एको वा यदि वा त्रयः । चक्रवर्ती स विज्ञेयो वाजी भूपालमन्दिरे ॥ Śālihotra of Bhoj.

    • -वर्मन् Masculine Name of a king of Kashmir; चक्रवर्माभिधं राज्ये क्षीणपुण्यो व्यपद्यत Rāj. T.5.287.

    In the Gita3·16

    एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।

    evaṁ pravartitaṁ cakraṁ nānuvartayatīha yaḥ, — He who follows not here the wheel thus set in movement, evil is his being, sensual is his delight, in vain, O Partha, that man lives. 3·16
    • चक्रम्cakramaccusative singular of the neuter noun cakra (lit. 'a wheel'. The word is used here figuratively to mean discus).
    Source: ApteSearch all dictionariesAnalyse the word

Browse by letter

Headwords under च

Part 1 of 6 च – चपलायतेAll parts
  1. च – चपलायते
  2. चपेट – चाण्डम्
  3. चाण्डाल – चिति
  4. चितिका – चुल्
  5. चुलुक – च्यूत
  6. च्योतम् – च्यौत्न