श्रीमद्भगवद्गीताBhagavad Gītā · in the light of Sri Aurobindo, home
Sign in
ApteAll dictionariesSanskrit dictionaryDhātuPāṇiniConjugationDeclensionInflected formsParts of speechWord frequencyTree diagramAnalyzerRootsQuarter-verse indexMemorable linesNames

कोशःDictionaries

Apte Dictionary

V. S. Apte, The Practical Sanskrit–English Dictionary. Look up any word of the Gita in Devanagari, IAST or Harvard-Kyoto, or browse the headwords letter by letter.

Entry पुंस्

  1. पुंस्puṃs1 U. [पुंसयति-ते]
    1. 1 Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada) पुंसयति-ते
    2. To crush, grind.
    3. To pain, trouble, punish.

    Derived forms and compounds

    • पुंस् puṃs, Masculine

      1. पाति पा-पालने डुमसुन् Uṇ.4.177 (Nominative पुमान्, पुमांसौ, पुमांसः; Instr. Dual पुंभ्यां; Vocative Singular पुमन्)
      2. A male, male being; पुंसि विश्वसिति कुत्र कुमारी Name5.11.
      3. A man, human being; यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके H.1.
      4. Man, mankind, people; वन्द्यैः पुंसां रघुपतिपदैः Me.12.
      5. A servant, an attendant.
      6. A word in the masculine gender.
      7. The masculine gender; पुंसि वा हरिचन्दनम् Ak.
      8. The soul.
      9. A living being; जन्म त्वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिदः Bhāg.11.22.4.
      10. A kind of Naraka; अपत्यमस्मि ते पुंसस्त्राणात् पुत्र इति स्मृतः Mb.14.9.63.

    • -अनुज Adjective (पुंसानुज) having an elder brother.

    • -अनुजा (पुमनुजा) a girl born after the male child; id est, that is a girl having an elder brother.

    • -अपत्यम् (पुमपत्यम्) a male child.

    • -ध्वजः

      1. (पुंध्वजः) the male of any species of animal.
      2. a mouse -नक्षत्रम् (पुंनक्षत्रम्) a male asterism.
      3. an asterism under which male children are born.

    • -अर्थः

      1. (पुमर्थः) the aim of man.
      2. any one of the four ends of human existence; id est, that is धर्म, अर्थ, काम and मोक्ष; see पुरुषार्थ.

    • -आख्या (पुमाख्या) a designation of a male being.

    • -आचारः (पुमाचारः) a usage of men.

    • -कटिः Feminine a man's hip.

    • -कामा a woman wishing for a husband; ParasmaipadaVIII.3.6. Kāśi.

    • -कोकिलः a male cuckoo; चूताङ्कुरास्वादकषायकण्ठः पुंस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज Ku.3.32.

    • -खेटः (पुंखेटः) a male plant.

    • -नागः

      1. (पुंनागः) 'an elephant among men', a distinguished man.
      2. a white elephant.
      3. a white lotus.
      4. nutmeg.
      5. Name of a tree called नागकेशर; R.4.57.
      6. Name of a tree (Marâthî उंडीण); Mb. 1.63.43; Bhāg.8.2.18.

    • -नाटः, -डः (पुंनाटः, -डः) Name of a tree.

    • -नामधेयः (पुंनामधेयः) a male.

    • -नामन्

      1. (पुंनामन्) Adjective holding a masculine name. (-Masculine)
      2. the tree called पुंनाग.

    • -पुत्रः a male child; ParasmaipadaVIII.3.6. Kāśi.

    • -प्रजननम् the male organ of generation.

    • -भावः (पुंभावः) manhood, masculine gender.

    • -भूमन् (पुंभूमन्)Masculine a word of the masculine gender used only in the plural number; दाराः पुंभूम्नि चाक्षताः Ak.

    • -गवः

      1. (पुंगवः) a bull. an ox.
      2. (at the end of comp.) chief, best, most excellent, distinguished or pre-eminent of any class; वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः Rām.; so गजपुंगवः Bh. 2.31, नरपुंगवः etc. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedकेतुः an epithet of Śiva; स्विन्नाङ्गुलिः पुंगवकेतुरासीत् Ku.7.77.

    • -चलः (पुंश्चलः) an adulterer.

    • -चली (पुंश्चली) a harlot, an unchaste woman; Y.1.162. Ms.4.22; अहो को वेद भुवने दुर्ज्ञेयं पुंश्चलीमनः । पुंश्चल्यां यो हि विश्वस्तो विधिना स विडम्बितः ॥ Brav. Parasmaipada

    • -चलीयः ; (पुंश्चलीयः) the son of a harlot.

    • -चलू Feminine (पुंश्चलू) Vedic a harlot.

    • -चिह्नम् (पुंश्चिह्नम्) the characteristic of a male, the membrum virile.

    • -जन्मन् (पुंजन्मन्) Neuter the birth of a male child. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedकरः, denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedदः, denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedयोगः a constellation under which male children are born.

    • -दासः (पुंदासः) a male slave.

    • -योगः

      1. (पुंयोगः) cohabitation with or relation to a man; ParasmaipadaIV.1.48.
      2. reference to a male or husband; पुंयोगे क्षत्रियी.

    • -रत्नम् (पुंरत्नम्) an excellent man.

    • -राशिः (पुंराशिः) a male sign of the zodiac.

    • -रूपम् (पुंरूपम्) the form of a man.

    • -लक्षणम् manliness.

    • -लिङ्ग

      1. Adjective (पुंलिङ्ग) of the masculine gender, masculine.
      2. (ङ्गम्) masculine gender.
      3. virility, manhood.
      4. the male organ.

    • -वत्सः (पुंवत्सः) a bull-calf.

    • -वृषः (पुंवृषः) the musk-rat.

    • -वेष Adjective (पुंवेष) dressed like a male, clad in male attire.

    • -सवन

      1. (पुंसवन) Adjective causing the birth of a male child. (-नम्) the first of the purificatory Saṁskāras: it is a ceremony performed on woman's perceiving the first signs of a living conception, with a view to the birth of a son; यथाक्रमं पुंसवनादिकाः क्रियाः (व्यधत्त) R.3.1.
      2. fœtus; यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्रायः पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च Bhāg.5.24.15.
      3. the time after a woman's courses; तपस्तप्त्वा व्रतपरा स्नाता पुंसवने शुचिः, उपचक्राम भर्तारम् Mb.1.31.25.
      4. milk.

    In the Gita2·622·71

    ध्यायतो विषयान्पुंसः संगस्तेषूपजायते ।

    dhyāyato viṣayānpuṁsaḥ saṅgasteṣūpajāyate, — In him whose mind dwells on the objects of sense with absorbing interest, attachment to them is formed; from attachment arises desire; from desire… 2·62
    • पुंसःpuṁsaḥgenitive singular of the masculine noun puṁs (a man).
    • पुमान्‌pumānnominative singular of the masculine noun puṁs (man).
    Source: ApteSearch all dictionariesAnalyse the word

Browse by letter

Headwords under प

Part 15 of 38 पिन्यास – पुण्ड्All parts
  1. प – पठक
  2. पठनम् – पनस्यति
  3. पनस्यु – पराहन्
  4. परि – परिचिन्त्
  5. परिचिन्तनम् – परिनिष्पत्ति
  6. परिन्यास – परिमृज्
  7. परिमृद् – परिशुश्रूषा
  8. परिशुष् – परेत
  9. परेति – पर्वतीकृ
  10. पर्वतीय – पाचक
  11. पाचन – पादक्रमिक
  12. पादयति – पारिन्द्र
  13. पारिपन्थिक – पाशिक
  14. पाशिक्यम् – पिनाकी
  15. पिन्यास – पुण्ड्
  16. पुण्ड – पुष्पंधय
  17. पुष्पकम् – पृषोदर
  18. पृषोद्यानम् – पौंश्चलेय
  19. पौंश्चल्यम् – प्रकाश्
  20. प्रकाश – प्रघुण
  21. प्रघूर्ण – प्रण
  22. प्रणख – प्रतिग्रहिन्
  23. प्रतिग्रहीतृ – प्रतिबन्धि
  24. प्रतिबन्धिन् – प्रतिशक्
  25. प्रतिशम – प्रतीपायते
  26. प्रतीरम् – प्रत्युत्क्रम
  27. प्रत्युत्थानम् – प्रधानेन
  28. प्रधारण – प्रभञ्ज्
  29. प्रभञ्जनम् – प्रमेदित
  30. प्रमेय – प्रवयस्
  31. प्रवर – प्रवेल
  32. प्रवेश – प्रसारणम्
  33. प्रसारिणी – प्रहर्षणम्
  34. प्रहर्षित – प्राति
  35. प्रातिका – प्रार्थनीय
  36. प्रार्थयितृ – प्रेङ्ख्
  37. प्रेङ्ख – प्लक्ष
  38. प्लव – प्सुर