Apte Dictionary

1. प्रतिpratia secondary or minor limb (of the body), as the nose.

   Derived forms and compounds

   • -अङ्गम्

     1. a secondary or minor limb (of the body), as the nose.
     2. a division, chapter, section.
     3. every limb.
     4. a weapon. (-ङ्गम्)Indeclinable
     5. on or at every limb of the body; as in प्रत्यङ्ग- मालिङ्गितः Gīt.1.
     6. for every subdivision.
     7. in each case (in grammar).

   • -अधिदेवता a tutelary deity who stays in front or near one; Hch.

   • -अधिष्ठानम्, -आधानम्

     1. the principal place of residence; Bṛi. Up.2.2.1.
     2. repository.

   • -अनन्तर

     1. Adjective
     2. being in immediate neighbourhood; दानमानादिसत्कारैः कुरुष्व प्रत्यनन्तरम् Rām.4.15.27. (com. प्रत्यनन्तरं स्वाधीनम्).
     3. standing nearest (as an heir).
     4. immediately following, closely connected with; जीवेत् क्षत्रियधर्मेण स ह्यस्य (ब्राह्मणस्य) प्रत्यनन्तरः; Ms.1. 82;8.185. (-रम्) Indeclinable
     5. hostile, opposed, inimical.
     6. resisting, opposing.
     7. opposite.
     8. equal, vying with. (-कः) an enemy.
     9. immediately after.
     10. next in succession.

   • -रीभू to betake oneself close to; Parasmaipada R.

   • -अनिलम् Indeclinable towards or against the wind.

   • -अनीक

     1. a
     2. in every limb.
     3. in every particular, in detail.

   • -अवर

     1. Adjective
     2. (न्तः) a border, frontier; स गुप्तमूलप्रत्यन्तः R.4.26.
     3. a bordering country; especially, a country occupied by barbarian or Mlechchhas. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedदेशः a bordering country. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedपर्वतः an adjacent hill; पादाः प्रत्यन्तपर्वताः Ak.

   • -अन्धकार Adjective spreading shadow; Buddh.

   • -अपकारः retaliation, injury in return; शाम्येत् प्रत्यप- कारेण नोपकारेण दुर्जनः Ku.2.4.

   • -अब्दम् Indeclinable every year-अमित्र Adjective hostile. (-त्रः) an enemy. (-त्रम्) Indeclinable towards as enemy.

   • -अरिः

     1. a well-matched opponent.
     2. the 9th, 14th or 23rd asterism from the जन्मनक्षत्र.
     3. a particular asterism; दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यरिं च विवर्जयेत् Mb.13.14.28 (com. प्रत्यरिं स्वनक्षत्राद् दिननक्षत्रं यावद् गणयित्वा नवभिर्भागे हृते पञ्चमी तारा प्रत्यरिः ।).

   • -अर्कः a mock sun; parhelion.

   • -अर्गलम् the rope by which a churning stick is moved.

   • -अवयवम्

     1. Indeclinable
     2. (कम्) hostility, enmity, hostile attitude or position; न शक्ताः प्रत्यनीकेषु स्थातुं मम सुरासुराः Rām.
     3. a hostile army; यस्य शूरा महेष्वासाः प्रत्यनीकगता रणे Mb.; येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः Bg.11.32. (प्रdenotes that the rest of the word under consideration is to be supplied may have here sense 1 also).
     4. (in Rhet.) a figure of speech in which one tries to injure a person or thing connected with an enemy who himself cannot be injured; प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तुं तिरस्क्रिया । या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते K. Parasmaipada1.

   • -अनुप्रासः a kind of alliteration.

   • -अनुमानम् an opposite conclusion.

   • -अन्त Adjective contiguous, lying close to, adjacent, bordering.

   • -आरम्भः

     1. recommencement, second beginning.
     2. prohibition.

   • -आर्द्र

     1. Adjective fresh.
     2. lower, less honoured; पुरावरान् प्रत्यवरान् गरीयसः Mb.13.94.12.
     3. very low or degrading, very insignificant; Ms.1.19.

   • -अश्मन् Masculine red chalk.

   • -अष्ठीला a kind of nervous disease.

   • -अहम् Indeclinable every day, daily; day by day; गिरिशमुपचचार प्रत्यहं सा सुकेशी Ku.1.6.

   • -आकारः a scabbard, sheath.

   • -आघातः

     1. a counter-stroke.
     2. reaction.

   • -आचारः suitable conduct or behaviour.

   • -आत्मम् Indeclinable singly, severally.

   • -आत्मक Adjective belonging to oneself.

   • -आत्म्यम् similarity with oneself.

   • -आत्मेन Indeclinable after one's own image; स किंनरान् कुंपुरुषान् प्रत्यात्म्येना- सृजत् प्रभुः Bhāg.3.2.45.

   • -आदित्यः a mock sun.

   • -आशा

     1. hope, expectation; न यत्र प्रत्याशामनुपतति नो वा रहयति Māl.9.8.
     2. trust, confidence.

   • -आसङ्गः Connection, contact; अथ प्रत्यासङ्गः कमपि महिमानं वितरति Mv.1.12.

   • -आस्वर

     1. returning.
     2. reflecting; Ch.Up.1.3.2.

   • -आह्वयः echo, resonance; छाया प्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिणः Bhāg.11.28.5.

   • -उत्तरम् a reply, rejoinder.

   • -उलूकः

     1. a crow; मृत्युदूतः कपोतोऽयमुलूकः कम्पयन्मनः । प्रत्युलूकश्च कुह्वानैरनिद्रौ शून्यमिच्छतः ॥ Bhāg.1.14.14.
     2. a bird resembling an owl.

   • -ऋचम् Indeclinable in each Rik.

   • -एक

     1. Adjective each, each one, every single one. (-कम्) Indeclinable
     2. an officer of justice (who punishes criminals); Bṛi. Up.4.3.7.
     3. a heir responsible for the debts of the deceased; surety.
     4. one at a time, severally; singly, in every one, to every one; Often times with the force of an adjective; विवेश दण्डकारण्यं प्रत्येकं च सतां मनः R.12.9. 'entered the mind of every good man'; 12.3;7.34; Ku.2.31.

   • -एनस् Masculine

   • -कञ्चुकः

     1. an adversary.
     2. a critic.

   • -कण्ठम्

     1. Indeclinable
     2. severally, one by one.
     3. near the throat.

   • -कलम् Indeclinable constantly, perpetually.

   • -कश Adjective not obeying the whip.

   • -कष्ट Adjective comparatively bad.

   • -कामिनी a female rival; Śi.

   • प्रति prati, Indeclinable

     1. As a prefix to verbs it means (a) towards, in the direction of; (b) back, in return, again; तष्ठेदानीं न मे जीवन् प्रतियास्यसि दुर्मते Rām.7.18.13; (c) in opposition to, against, counter; (d) upon, down upon; (see the several roots with this preposition).
     2. As a prefix to nouns not directly derived from verbs it means (a) likeness, resemblance, equality; (b) opposite, of the opposite side; प्रतिबल Ve.3.5. 'the opposing force'; so प्रतिद्विपाः Mu.2.13; (c) rivalry; as in प्रतिचन्द्रः 'a rival moon'; प्रतिपुरुषः etc.
     3. As a separable preposition (with Accusative) it means (a) towards, in the direction of, to; तौ दम्पती स्वां प्रति राजधानीं प्रस्थापयामास वशी वसिष्ठः R.2.7;1. 75; प्रत्यनिलं विचेरु Ku.3.31; वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् Sk.; (b) against, counter, in opposition to, opposite; तदा यायाद् रिपुं प्रति Ms.7.171; प्रदुदुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम् Rām.; ययावजः प्रत्यरिसैन्यमेव R.7.55; (c) in comparison with, on a par with, in proportion to, a match for; त्वं सहस्राणि प्रति Ṛv.2.1.8; (d) near, in the vicinity of, by, at, in, on; समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गवेरपुरं प्रति Rām.; गङ्गां प्रति; (e) at the time, about, during; आदित्यस्योदयं प्रति Mb; फाल्गुनं वाथ चैत्रं वा मासौ प्रति Ms.7.182; (f) on the side of, in favour of, to the lot of; यदत्र मां प्रति स्यात् Sk.; हरं प्रति हलाहलं (अभवत्) Vop.; (g) in each, in or at every, severally (used in a distributive sense); वर्षं प्रति, प्रतिवर्षम्; यज्ञं प्रति Y.1.11; वृक्षं वृक्षं प्रति सिञ्चति Sk.; (h) with regard or reference to, in relation to, regarding, concerning, about, as to; न हि मे संशीतिरस्या दिव्यतां प्रति K.132; चन्द्रोपरागं प्रति तु केनापि विप्रलब्धासि Mu.1; धर्मं प्रति Ś.5.18; मन्दौत्सुक्योऽस्मि नगरगमनं प्रति Ś.1; Ku.6.27; 7.83; त्वयैकमीशं प्रति साधु भाषितम् 5.81; Y.1.218; R.6. 12;1.29;12.51; (i) according to, in conformity with; मां प्रति in my opinion; (j) before, in the presence of; (k) for, on account of.
     4. As a separable preposition (with Ablative) it means either (a) a representative of, in place of, instead of; प्रद्युम्नः कृष्णात् प्रति Sk.; संग्रामे यो नारायणतः प्रति Bk.8.89; or (b) in exchange or return for; तिलेभ्यः प्रति यच्छति माषान् Sk.; भक्तेः प्रत्यमृतं शंभोः Vop.
     5. As the first member of Avyayībhāva compound it usually means (a) in or at every; as प्रतिसंवत्सरम् 'every year', प्रतिक्षणम्, प्रत्यहम् etc.; (b) towards, in the direction of; प्रत्यग्नि शलभा डयन्ते. प्रति is sometimes used as the last member of Avyayîbhâva comp. in the sense of 'a little'; सूपप्रति, शाकप्रति. [Note: In the compounds given below all words the second members of which are words not immediately connected with verbs, are included; other words will be found in their proper places.] -Compound

   • -अंशम् Indeclinable on the shoulders.

   • -अक्षरम् Indeclinable in every syllable or letter; प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबन्ध Vās.

   • -अग्नि Indeclinable towards the fire.

   • -अग्र Equivalent to प्रत्यग्र quod vide, which see

   • -कायः

     1. an effigy, image, picture, likeness.
     2. an adversary; स वृषध्वजसायकावभिन्नं जयहेतुः प्रतिकाय- मेषणीयम् Ki.13.28.
     3. a target, butt, mark.

   • -कितवः an opponent in a game.

   • -कुञ्जरः a hostile elephant.

   • -कूपः a moat, ditch.

   • -कूल

     1. Adjective
     2. adversely, contrarily.
     3. inversely, in inverted order.

   • -कूलय Denominative Parasmaipada to resist, oppose.

   • -कूलिक Adjective hostile, inimical.

   • -क्षणम् Indeclinable at every moment or instant, constantly; प्रतिक्षणं संभ्रमलोलदृष्टि- र्लीलारविन्देन निवारयन्ती Ku.3.56.

   • -क्षपम् Indeclinable everynight.

   • -गजः a hostile elephant -गात्रम् Indeclinable in very limb.

   • -गिरिः

     1. an opposite mountain.
     2. an inferior mountain.

   • -गृहम्, -गेहम् Indeclinable in every house.

   • -ग्रामम् Indeclinable in every village.

   • -चक्रम् a hostile army.

   • -चन्द्रः a mock moon; paraselene.

   • -चरणम्

     1. Indeclinable
     2. in every (Vedic) school or branch.
     3. at every foot-step.
     4. unfavourable, adverse, contrary, hostile, opposite, प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्व- मेति बहुसाधनता Śi.9.6; Ku.3.24.
     5. harsh, discordant. unpleasant, disagreeable; अप्यन्नपुष्टा प्रतिकूलशब्दा Ku.1. 45.
     6. inauspicious.
     7. contradictory.
     8. reverse, inverted.
     9. perverse, cross, peevish, stubborn. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedआचार- णम्, denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedआचरितम् any offensive or hostile action or conduct; प्रतिकूलाचरितं क्षमख मे R.8.81. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedउक्तम्, -क्तिः Feminine a contradiction. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedकारिन्, -कृत, -चारिन्, -वत्ति Adjective opposing. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedदर्शन Adjective having an inauspicious or ungracious appearance. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedप्रवर्तिन्, -वर्तिन् Adjective acting adversely, taking an adverse course. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedभाषिन् Adjective opposing, contradicting. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedवचनम् disagreeable or unpleasant speech. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedवादः contradiction. (प्रतिकूलता, -त्वम् adverseness, opposition, hostility. प्रति- कूलयति 'to oppose'.).

   • -कूल Indeclinable

   • -द्वन्द्वः

     1. an antagonist, opponent, adversary, rival.
     2. an enemy. (-द्वम्) opposition, hostility.

   • -द्वन्द्विन्

     1. Adjective छाया, यिका a reflected image, reflection, shadow; रूपं प्रतिच्छायिक- योपनीतम् Name6.45.
     2. an image, picture.

   • -जङ्घा the forepart of the leg.

   • -जिह्वा, -जिह्विका the soft palate,-तन्त्रम् Indeclinable according to each Tantra or opinion.

   • -तन्त्रसिद्धान्तः a conclusion adopted by one of the disputants only; (वादिप्रतिवाद्येकतरमात्राभ्युपगतः).

   • -त्र्यहम् Indeclinable for three days at a time.

   • -दण्ड Adjective Vedic disobedient.

   • -दिनम् Indeclinable every day; राशीभूतः प्रतिदिनमिव त्र्यम्बकस्याट्टहासः Me.6.

   • -दिशम् Indeclinable in every direction, all round, everywhere.

   • -दूतः a messenger sent in return.

   • -देवता a corresponding deity; गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु Muṇḍa.3.2.7.

   • -देशम् Indeclinable in every country.

   • -देहम् Indeclinable in every body.

   • -दैवतम्

     1. Indeclinable for every deity.
     2. hostile, inimical.
     3. adverse (प्रतिकूल); कृतान्तदुर्वृत्त इवापरेषां पुरः प्रतिद्वन्द्विनि पाण्डवास्त्रे Ki.16.29.
     4. rivalling, vying with; किसलयोद्भेदप्रतिद्वन्दिभिः (करतलैः) Ś.4.5. (-Masculine) an opponent, adversary, rival; तुल्यप्रति- द्वन्द्वि बभूव युद्धम् R.7.37.;15.25.

   • -द्वारम् Indeclinable at every gate.

   • -धुरः a horse harnessed by the side of another.

   • -नप्तृ Masculine great-grandson, a son's grandson.

   • -नव

     1. Adjective
     2. hostility, opposition.
     3. obstacle.

   • -पक्षित

     1. Adjective
     2. new, young, fresh.
     3. newly blown budded; सान्ध्यं तेजः प्रतिनवजपापुष्परक्तं दधानः Me.38.

   • -नाडी a branch-vein.

   • -नायकः the adversary of the hero of any poetic composition; धीरोद्धतः पापकारी व्यसनी प्रतिनायकः S. D., as रावण in the Rāmāyaṇa, शिशुपाल in Māgha-Kāvya etc.

   • -नारी, -पत्नी, -युवतिः a female rival; Śi.7.45.

   • -निनादः Equivalent to प्रतिध्वनिः quod vide, which see

   • -न्यायम् Indeclinable in inverted order; पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नायैव Bṛi. Up.4.3.15.

   • -पक्ष

     1. Adjective like, similar.
     2. (क्षः) the opposite side, party or faction, hostility; विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामवधारणं नियमः Gaut. S,
     3. an adversary, enemy, foe, rival; प्रति- पक्षकामिनी, -लक्ष्मी 'a rival wife'; Bv.2.64; दासीकृतायाः प्रति- पक्षलक्ष्याः Vikr.1.73; प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तुम् K. Parasmaipada1; Vikr.1.7; often used in comp. in the sense of 'equal' or 'similar'.
     4. remedy, expiation; यादवस्य पापस्य प्रतिपक्षमुपदिशामि Nāg.5.
     5. a defendant or respondent (in law). denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedता
     6. containing a contradiction.
     7. nullified by a contradictory premise; (as a hetu in न्याय); Compare सत्प्रतिपक्ष.

   • -पक्षिन् Masculine an opponent, adversary.

   • -पण्यम् merchandise in exchange; Buddh.

   • -प्रथम् Indeclinable along the road, towards the way; प्रतिपथगतिरासीद् वेगदीर्घीकृताङ्गः Ku.3.76.

   • -पदम्

     1. Indeclinable
     2. at evry stop.
     3. at every place, everywhere.
     4. expressly.
     5. in every word; प्रतिपदाख्याने तु गौरवं परिहरद्भिर्वृत्तिकारैः सर्वसामान्यः शब्दः प्रति- गृहीतः प्रकृतिवदिति ŚB. on MS.8.1.2.

   • -पल्लवः an opposite or outstretched branch; R.

   • -पाणः

     1. a stake.
     2. a counter-pledge.
     3. a counter-stake; Mb.3.

   • -पादम् Indeclinable in each quarter.

   • -पात्रम् Indeclinable with regard to each part, of each character; प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः Ś.1 'let care be taken of each character'.

   • -पादपम् Indeclinable in every tree.

   • -पाप

     1. Adjective returning sin for sin, requiting evil for evil. पु(पू)रुषः a like or similar man.
     2. a substitute, deputy.
     3. a companion.
     4. the effigy of a man pushed by thieves into the interior of a house before entering it themselves (to ascertain if any body is awake).
     5. an effigy in general. (-षम्) Indeclinable man by man, for each man.

   • -पुस्तकम् a copy of an original manuscript.

   • -पूर्वाह्णम् Indeclinable every forenoon.

   • -प्रति Adjective counter-balancing, equal to.

   • -प्रभातम्

     1. Indeclinable every morning.
     2. able, powerful.
     3. equal in strength, equally matched or powerful.
     4. (लम्) a hostile army; अस्त्रज्वालावलीढप्रतिबलजलधेरन्तरौर्वायमाणे Ve.3.7.
     5. strength.

   • -बाहु

     1. the forepart of the arm.
     2. an opposite side (in a square or polygon).

   • -प्रसवः

     1. (As opposed to अनुप्रसव) tracing causes back to the origin as a pot, a lump of mud, mud, clay, Pātañjala Yogadarśana.
     2. Negation of (or exception to) a negation. The force of a प्रतिप्रसव is positive, limiting as it does the scope of a प्रतिषेध or negation. Hence it is just the opposite of परिसंख्या whose force is negative or exclusive since it limits the scope of a positive statement. प्रतिप्रसवोऽयं न परिसंख्या ŚB. on MS.1.7.45.

   • -प्रकारः an outer wall or rampart.

   • -प्रियम् a kindness or service in return; प्रतिप्रियं चेद् भवतो न कुर्यां वृथा हि मे स्यात् स्वपदोपलब्धिः R.5.56.

   • -बन्धुः an equal in rank or station; Mb.5.121.13.

   • -बलः Adjective

   • -बि

     1. (वि) म्बः, म्बम् a reflection, reflected image; ज्योतिषां प्रतिबिम्बानि प्राप्नु- वन्त्युपहारताम् Ku.6.42; Śi.9.18.
     2. an image, a picture.

   • -बीजम् a rotten seed.

   • -भट

     1. Adjective vying with, rivalling; घटप्रतिभटस्तनि Name13.5.
     2. (टः) a rival, an opponent; निवासः कन्दर्पप्रतिभटजटाजूटभवने G. Latin21.
     3. a warrior on the opposite side; समालोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान् प्रतिभटाः K. Parasmaipada1.

   • -भय

     1. Adjective
     2. fearful, formidable, terrible, frightful.
     3. dangerous; स्वगृहोद्यानगतेऽपि स्निग्धैः पापं विशङ्क्यते मोहात् । किमु दृष्टबह्वपायप्रतिभयकान्तारमध्यस्थे ॥ Pt.2.171; Nāg.5.1.; Bhāg.1.6.14. (-यम्) a danger; सुनन्द, श्रुतं मया संनिहितगरुडप्रतिभयमुद्देशं जामाता जीमूतवाहनो गतः Nāg.5.

   • -भैरव Adjective dreadful.

   • -मञ्चः

     1. a kind of measure (in music.) -मञ्चाः Platforms opposite to each other; दशभागिकौ द्वौ प्रतिमञ्चौ Kau. Atmanepada 2.3.21.
     2. towards.
     3. in front, before.

   • -मुखरी a particular mode of drumming.

   • -मण्डलम्

     1. a secondary disc (of the sun etc.).
     2. an eccentric orbit.

   • -मन्दिरम् Indeclinable in every house.

   • -मल्लः an antagonist, a rival; उपेयिवांसं प्रतिमल्लतां रयस्मये जितस्य प्रसभं गरुत्मतः Name1.63; पातालप्रतिमल्लगल्ल etc. Māl.5.22.

   • -मानना worship (पूजा); स्पर्शमशुचिवपुरर्हति न प्रतिमाननां तु नितरां नृपोचिताम् Śi.15.35.

   • -माया a counter-spell or charm; प्रतिमाया कृतं च तत् Mb.1.34.22.

   • -मार्गः the way back; Mb.4.

   • -मार्गम् Indeclinable back, backwards.

   • -माला capping verses (Marâthî भंडी).

   • -मासम् Indeclinable every month, monthly.

   • -मित्रम् an enemy, adversary.

   • -मुख

     1. Adjective standing before the face, facing; प्रतिमुखागत Ms.8.291.
     2. near, present. (-खम्) a secondary plot or incident in a drama which tends either to hasten or retard the catastrophe; see S. D.334 and 351-364. (-खम्) Indeclinable रवः, ध्वनिः an echo; प्रतिरवविततो वनानि चक्रे Ki.1.4.
     3. quarrel; controversy.
     4. (Vedic) life (प्राण).

   • -रसितम् an echo; केनास्मत् सिंह- नादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताड्यतेऽयम् Ve.1.22.

   • -राजः a hostile king.

   • -रात्रम् Indeclinable every night.

   • -रूप Adjective

   • -मुद्रा

     1. a counterseal.
     2. the impression of a seal.

   • -मुहूर्तम् Indeclinable every moment.

   • -मूर्तिः Feminine an image, a likeness.

   • -मूषिका Feminine a musk-rat (Marâthî चिचुंदरी).

   • -यूथपः the leader of a hostile herd of elephants.

   • -रथः an adversary in war (Literal in fighting in a war-chariot); दौष्यन्तिमप्रतिरथं तनयं निवेश्य Ś.4.2.

   • -रथ्यम्

     1. in every road; अस्मिन् नगरे प्रतिरथ्यं भुजङ्गबद्धसंचारे Udb.
     2. (पम्) a picture, an image, a likeness.
     3. a mirror-like reflecting object; अदर्शनं स्वशिरसः प्रतिरूपे च सत्यपि Bhāg. 1.42.28.
     4. an object of comparison (उपमान); भवान्मे खलु भक्तानां सर्वेषां प्रतिरूपधृक् Bhāg.7.1.21.

   • -रूपक

     1. Adjective resembling, similar (at the end of comp.); जहीमान् राक्षसान् पापानात्मनः प्रतिरूपकान् Mb.3.29.11; चेष्टाप्रतिरूपिका मनोवृत्तिः Ś.1.
     2. corresponding, similar, having a counter-part in; अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव Kaṭh.2.2.9.
     3. beautiful.
     4. suitable, proper; इदं न प्रतिरूपं ते स्त्रीष्वदाक्षिण्यमीदृशम् Bu. Ch.4.66; आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी Rām.4. 19.17.
     5. facing (अभिमुख); प्रतिरूपं जनं कुर्यान्न चेत् तद् वर्तते यथा Mb.12.97.16 (com. प्रतिरूपं युद्धाभिमुखम्).
     6. (कम्) a picture, an image; अग्निदैर्गर- दैश्चैव प्रतिरूपककारकैः Mb.12.59.49.
     7. a forged edict; जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः Mb.12.56.52.
     8. a reflection.

   • -लक्षणम् a mark, sign, token.

   • -लिपिः Feminine a transcript, a written copy.

   • -लेखः a writ of reply; प्रावृत्तिकश्च प्रतिलेख एव Kau. Atmanepada 2.1.28.

   • -लोम

     1. Adjective
     2. in consequence of the inverted order or course; Ms.1.68.
     3. in an unfriendly manner; यदा बहुविधां वृद्धिं मन्येत प्रतिलोमतः Mb.12.13.39.

   • -वत्सरम् Indeclinable every year.

   • -वनम् Indeclinable in every forest.

   • -वर्णिक Adjective similar, corresponding.

   • -वर्धिन् Adjective being a match for.

   • -वर्षम् Indeclinable every year.

   • -वस्तु

     1. Neuter
     2. 'against the hair or grain', contray to the natural order, inverted, reverse (Opposite of अनुलोम); नववर्षसहस्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद् गुरुः Bhāg.12.14.15.
     3. contrary to caste (said of the issue of a woman who is of a higher caste than her husband).
     4. hostile.
     5. low, vile, base.
     6. left (वाम).
     7. obstinate, perverse; अपरिचितस्यापि तेऽप्रतिलोमः संवृत्तः Ś.7.
     8. disagreeable, unpleasant. (-मम्) any injurious or unpleasant act. (-मम्) Indeclinable 'against the hair or grain', inversely, invertedly. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedज Adjective born in the inverse order of the castes; id est, that is born of a mother who is of a higher caste than the father; Compare Ms.1.16,25.

   • -लोमक Adjective reverse, inverted; राजन्यविप्रयोः कस्माद् विवाहः प्रतिलोमकः Bhāg.9.18.5.

   • -कम् inverted order.

   • -लोमतः Indeclinable

   • -वेशः

     1. a neighbouring house, neighbourhood.
     2. a neighbour.

   • -वेशिन् Adjective a neighbour; दृष्ट्वा प्रभातसमये प्रतिवेशिवर्गः Mk.3.14.

   • -वेश्मन् Neuter a neighbour's house.

   • -वेश्यः a neighbour.

   • -वैरम्

     1. requital of hostilities revenge.
     2. on every branch.
     3. branch by branch.

   • -विषम् an antidote. (-षा) a birch tree.

   • -विष्णुकः a Muchakunda tree.

   • -वीरः an opponent, antagonist.

   • -वीर्यम् being equal to or a match for.

   • -वृषः a hostile bull.

   • -वेलम्

     1. Indeclinable at each time, on every occasion.
     2. an equivalent, a counterpart.
     3. anything given in return.
     4. a parallel. denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedउपमा a figure of speech thus defined by Mammaṭa: प्रतिवस्तूपमा तु सा ॥ सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः । K. Parasmaipada1; Exempli gratia, for example तापेन भ्राजते सूर्यः शूरश्चापेन राजते Chandr.5. 48.

   • -वातः a contrary wind; प्रतिवातेऽनुवाते च नासीत गुरुणा सह Ms.2.23. (-तम्) Indeclinable against the wind; चीनांशुक- मिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य Ś.1.33.

   • -वारणः a hostile elephant.

   • -वासरम् Indeclinable every day.

   • -विटपम् Indeclinable

   • -शब्दः

     1. echo, reverberation; वसुधाधरकन्दराभिसर्पी प्रतिशब्दोऽपि हरेर्भिनत्ति नागान् V. 1.16; Ku.6.64; R.2.28.
     2. a roar.

   • -शशिन् Masculine a mock-moon.

   • -शाखम् Indeclinable for every branch or school (of the Veda).

   • -शाखा a side-branch; महाभूतविशेषश्च विशेषप्रतिशाखवान् Mb.14.35.21.

   • -संवत्सरम् Indeclinable every year.

   • -सङ्गक्षिका a cloak to keep off the dust; Buddh.

   • -संदेशः a reply to the message; दर्पसारस्य प्रति- संदेशमावेदयत् D. K.2.1.

   • -सम Adjective equal to, a match for.

   • -सव्य Adjective in an inverted order.

   • -सामन्तः an enemy.

   • -सायम् Indeclinable every evening.

   • प्रति prati

     1. ती tī काशः kāśḥ, (ती) काशः 1 A reflection.
     2. Look, appearance, resemblance; Often times at the end of comp. in this sense and translated by 'like', 'resembling'; पुटपाकप्रती- काशः Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)3.1. सूर्यः, सूर्यकः a mock-sun.
     3. a lizard, chameleon; 'कृकलासस्तु सरटः प्रतिसूर्यः शयानकः ।' Hemchandra; तृष्यद्भिः प्रतिसूर्यकैरजगरस्वेदद्रवः पीयते Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)2.16.

   • -सेना सैन्यम् a hostile army; निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम् Rām.2.114.17.

   • -स्थानम् Indeclinable in every place, everywhere.

   • -स्मृतिः Name of particular kind of magic; गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमतीमिव । विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम Mb.3.36.3.

   • -स्रोतस् Indeclinable against the stream; सरस्वतीं प्रतिस्रोतं ययौ ब्राह्मणसंवृतः Bhāg.1.78. 18. -Adjective going against the stream; अथासाद्य तु कालिन्दी प्रतिस्रोतः समागताम् Rām.2.55.5.

   • -हस्तः, -हस्तकः a deputy, an agent, substitute, proxy; आश्रितानां भृतौ स्वामिसेवायां धर्मसेवने । पुत्रस्योत्पादने चैव न सन्ति प्रतिहस्तकाः ॥ H.2.33.

   • -हस्तीकृ to take; Pratijñā 3.

   • -हस्तिन् the keeper of a brothel; Dk.2.2.

   • प्रति prati

     1. ती tī कारः kārḥ, (ती) कारः 1 Requital, reward, return; उप- कारेण वीरस्तु प्रतिकारेण युज्यते Rām.4.27.45.
     2. Revenge, retaliation, retribution.
     3. Counter-action, obviating, prevention, remedy, application of a remedy; विकारं खलु परमार्थतोऽज्ञात्वाऽनारम्भः प्रतीकारस्य Ś.3; प्रतीकारो व्याधे; सुखमिति विपर्यस्यति जनः Bh.3.92.
     4. Opposition, obstruction.
     5. Help.
     6. A kind of treaty where one party requites the services of the other.
     7. Imitating; नैव स्म सीता विनिवृत्तभावा प्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा Rām.2.37.37 (com. भर्तुः प्रतिकारकामा वेषादिभिस्तदवस्थासदृशावस्थासंपादनकामा).

   • -कर्मन् Neuter making reparation or amends.

   • -विधानम् application of a remedy, medical treatment; प्रतिकारविधानमायुषः सति शेषे हि फलाय कल्पते R.8.4.

   • प्रति prati ती tī नाहः nāhḥ, (ती) नाहः A flag, banner.

   • प्रति prati

     1. ती tī घातः ghātḥ, (ती) घातः 1 Warding off, repulse; सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते Mb.1.37.4.
     2. Opposition, resistance; अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेत् Mb.3.167. 54.
     3. A counterblow, blow in return; अथाददे वारुण- मन्यदस्त्रं शिखण्ड्यथोग्रं प्रतिघातमस्य Mb.6.85.29.
     4. Rebound, reaction; जयाशा यत्र चास्माकं प्रतिघातोत्थितार्चिषा Ku.2.49.
     5. Prohibiting.
     6. Embezzlement; कृतप्रतिघातावस्थसूचको निष्पन्नार्थः षष्ठमंशं लभेत Kau Atmanepada 2.8.26.
     7. Ruin, degradation; आत्मनः प्रतिघातमाशङ्कमानः Bhāg.5.9.3.

   • प्रति prati

     1. ती tī हारः hārḥ, (ती) हारः 1 Striking back.
     2. A door, gate.
     3. A porter, door-keeper; आर्य अदेशकालः प्रतीहारस्य Svapna. 5,6.
     4. A juggler.
     5. Juggling, a juggling trick.
     6. (In Grammar) The hard contact of the tongue with the edge of the teeth in pronouncing dental letters.
     7. Intimating arrival (आगमननिवेदन); संप्राप्यैते महात्मानो राघवस्य निवेशनम् । विष्ठिताः प्रतिहारार्थम् Rām.7.1.7; see प्रतिहारण.

   • -री A female doorkeeper.

   • -भूमिः Feminine the threshold (of a house etc.); भविष्यतः पत्युरुमा च शंभोः समाससाद प्रतिहारभूमिम् Ku.3.58.

   • -रक्षी a female doorkeeper; पुंवत्प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी R.6.2.

   In the Gita·2·4·2·43·6·11·9·31·14·14·18·65

   इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥

   • प्रतियोत्स्यामिpratiyotsyāmifut. 1st person singular of the verbal root yudh (to fight) with the prefix prati (to strike against, retaliate).
   • प्रतिpratiadverb indeclinable (directed to).
   • प्रतिष्ठाप्यpratiṣṭhāpyaindeclinable past participle or gerund form of the causative form of the verbal root ṣṭhā (to stand) with the prefix prati ( to set firmly).
   • प्रतिजानीहिpratijānīhiimperative 2nd person singular of the verbal root jñā (to know) with the prefix prati (to know for certain).
   • प्रतिपद्यतेpratipadyatepresent 3rd person singular of the verbal root pad (to go) with the prefix prati (to attain).
   • प्रतिजानेpratijānepresent 1st person singular of the verbal root jñā (to know) with the prefix prati (to promise).

   Source: ApteSearch all dictionariesAnalyse the word

Browse by letter

• प्रणख
• प्रणत
• प्रणति
• प्रणद्
• प्रणदनम्
• प्रणदित
• प्रणम्
• प्रणमित
• प्रणय
• प्रणयनम्
• प्रणयवत्
• प्रणयिता
• प्रणयिन्
• प्रणव
• प्रणवक
• प्रणश्
• प्रणस
• प्रणाडिका
• प्रणाद
• प्रणाम
• प्रणायक
• प्रणाय्य
• प्रणाल
• प्रणाश
• प्रणाशन
• प्रणिंसित
• प्रणिगद्
• प्रणिधा
• प्रणिधानम्
• प्रणिधि
• प्रणिधेयम्
• प्रणिनाद
• प्रणिपत्
• प्रणिपतनम्
• प्रणिहन्
• प्रणिहित
• प्रणी
• प्रणीत
• प्रणीति
• प्रणु
• प्रणुत
• प्रणुत्त
• प्रणुद्
• प्रणुन्न
• प्रणेजनम्
• प्रणेतृ
• प्रणेय
• प्रणोद
• प्रणोदित
• प्रतत
• प्रततामह
• प्रतति
• प्रतन्
• प्रतन
• प्रतनु
• प्रतप्
• प्रतप
• प्रतपत्रम्
• प्रतपनम्
• प्रतप्त
• प्रतम्
• प्रतमक
• प्रतमाम्
• प्रतर
• प्रतरणम्
• प्रतरम्
• प्रतर्क्
• प्रतर्क
• प्रतर्कणम्
• प्रतर्दन
• प्रतलम्
• प्रतान
• प्रतानिन्
• प्रताप
• प्रतापन
• प्रतापवत्
• प्रतापिन्
• प्रतार
• प्रतारक
• प्रतारणम्
• प्रतारित
• प्रति
• प्रतिक
• प्रतिकर
• प्रतिकर्तव्य
• प्रतिकर्तृ
• प्रतिकर्मन्
• प्रतिकर्ष
• प्रतिकष
• प्रतिकारिन्
• प्रतिकुञ्चित
• प्रतिकृ
• प्रतिकृत
• प्रतिकृति
• प्रतिकृष्ट
• प्रतिकोप
• प्रतिक्रम
• प्रतिक्रमणम्
• प्रतिक्रिया
• प्रतिक्रुष्ट
• प्रतिक्षय
• प्रतिक्षिप्
• प्रतिक्षिप्त
• प्रतिक्षुतम्
• प्रतिक्षेप
• प्रतिखुर
• प्रतिख्याति
• प्रतिगत
• प्रतिगद्
• प्रतिगम्
• प्रतिगमनम्
• प्रतिगर
• प्रतिगर्ज्
• प्रतिगर्जना
• प्रतिगर्हित
• प्रतिगृहीत
• प्रतिग्रह्
• प्रतिग्रह
• प्रतिग्रहणम्
• प्रतिग्रहिन्