Apte Dictionary

1. परिpariind.(Sometimes changed to परी, as परिवाह or परीवाह, परिहास or परीहास)

   1. (Sometimes changed to परी, as परिवाह or परीवाह, परिहास or परीहास)
   2. As a prefix to verbs and nouns derived from them, it means (a) round, round about, about; (b) in addition to, further; (c) opposite to, against; (d) much, excessively.
   3. As a separable preposition it means (a) towards, in the direction of, to, opposite to (with an Accusative); वृक्षं परि विद्योतते विद्युत्; (b) successively, severally (with an Accusative); वृक्षं वृक्षं परि सिञ्चति 'he waters tree after tree'; (c) to the share or lot of (showing भाग or participation) (with Accusative); यदत्र मां परि स्यात् 'what may fall to my lot'; or लक्ष्मीर्हरिं परि Sk.; (d) from, out of; (e) expect, outside of, with the exception of (with Ablative); परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः or पर्यनन्तात् त्रयस्तापाः Vop.; (f) after the lapse of; परि संवत्सरात् (g) in consequence of; (h) beyond, more than; भृत्याः परि चतुर्दश Mb.3.1.11 (com. अधिकचतुर्दशाः पञ्चदशेत्यर्थः; (i) according to, in accordance with; (j) above, over.
   4. As an adverbial prefix to nouns not directly connected with verbs, it means 'very', 'very much, 'excessively'; as in पर्यश्रु 'bursting into tears'; so परिचतुर्दशन्, परिदौर्बल्य.
   5. At the beginning of adverbial compounds परि means (a) without, except, outside, with the exception of; as in परित्रिगर्तं वृष्टो दिवः ParasmaipadaII.1.12; VI.2.33. (According to ParasmaipadaII. 1.1. परि may be used at the end of adverbial comp. after अक्ष, शलाका, and a numeral to denote loss or defeat in a game by an unlucky or adverse cast of dice' (द्यूतव्यवहारे पराजये एवायं समासः) Exempli gratia, for example अक्षपरि, शलाका- परि, एकपरि; Compare अक्षपरि; (b) round about, all round, surrounded by; as in पर्यग्नि 'in the midst of flames'.
   6. At the end of an adjectival comp. परि has the sense of 'exhausted by', or 'feeling repugnance for'; as in पर्यध्ययनः Equivalent to परिग्लानोऽध्ययनाय.

   Derived forms and compounds

   • परि pari

     1. री rī दाहः dāhḥ, (री) दाहः 1 Burning.
     2. Anguish, pain, sorrow.

   • परि pari

     1. री rī णायः ṇāyḥ, (री) णायः 1 Moving a piece at chess, draughts etc.
     2. A move (at chess).

   • परि pari

     1. री rī णाहः ṇāhḥ, (री) णाहः 1 Circumference, compass, expanse, extent, breadth, width; स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना वल्कलेन Ś.1.19; स्तनपरिणाहविलासवैजयन्ती Māl.3.15 'large or expansive breasts'; ककुदे वृषस्य कृतबाहुमकृशपरिणाहशालिनि Ki.12.2; Mk.3.9; Ratn.2.13; Mv.7.24; नल्वमात्र- परीणाहो घनच्छायो वनस्पतिः Mb.12.154.7.
     2. Periphery or circumference of a circle.

   • परि pari

     1. री rī धानम् dhānam, (री) धानम् 1 Putting on a garment, dressing.
     2. A garment, especially an under-garment, clothes in general; आत्तचित्रपरिधानविभूषाः Ki.9.1; Śi.1.61; 4.68; Pt.5.23 (Figurative). A sword-sheath; समुल्लसत्तनुपरि- धानसंपदः (सदसिलताः) Śi.17.25.
     3. Closing or concluding;
     4. Vedic Putting round.

   • परि pari

     1. री rī णामः ṇāmḥ, (री) णामः 1 Alteration, change, transformation.
     2. Digestion; अन्नं न सम्यक् परिणाममेति Suśr.; भुक्तस्य परिणामहेतुरौदर्यम् T.S.; Pt.4.22.
     3. Result, consequence, issue, effect; अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणामः सुखावहः H.2.124; Mk.3.1; परिणामसुखे गरीयसि (वचसि औषधे च) Ki.2.4; Bg.18.37,38.
     4. Ripening, maturity, full development; उपैति शस्यं परिणामरम्यताम् Ki.4.22; फलभर- परिणामश्यामजम्बू etc. Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)2.2; Māl.9.24.
     5. End, termination, conclusion, close, decline; दिवसाः परिणामरमणीयाः Ś.1.3; वयःपरिणामपाण्डुरशिरसम् K.1; परिणाममुपैति दिवसः K.254 'the day is drawing to a close'.
     6. Old age; परिणामे हि दिलीपवंशजाः R.8.11.
     7. Lapse (of time).
     8. (In Rhet.) A figure of speech allied to रूपक, by which the properties of any object are transferred to that with which it is compared. (The Chandrāloka thus defines and illustrates it: परिणामः क्रियार्थश्चेद्विषयी विषयात्मना । प्रसन्नेन दृगब्जेन वीक्षते मदिरेक्षणा ॥ 5.18; see R. G. also under परिणाम).

   • -जम् Violent or painful indigestion (see शूलम् below).

   • -दर्शिन् Adjective prudent, fore-sighted.

   • -दृष्टि Adjective prudent. (-ष्टिः Feminine) prudence, providence.

   • -पथ्य Adjective salutary in the end.

   • -मुख Adjective about to terminate.

   • -वादः the S&amacrṅkhya doctrine of evolution.

   • -शूलम् violent or painful indigestion, colic, flatulence with pain.

   • परि pari

     1. री rī माणम् māṇam, (री) माणम् 1 Measuring, measure (of strength, power etc.); सद्यः परात्मपरिमाणविवेकमूढः Mu.1.1; Ku. 2.8; Ms.3.133; सदा पान्थः पूषा गगनपरिमाणं कलयति Bh.
     2. Weight, number, value; प्रतिग्रहपरीमाणं...... शासनं कारयेत् स्थिरम् Y.1.32.
     3. Size, dimension.

   • परि pari

     1. री rī पाकः pākḥ, (री) पाकः 1 Being completsly cooked or dressed.
     2. Digestion, as in अन्नपरिपाक.
     3. Ripening, maturing, development, perfection; परिपाकपिशङ्गलतारजसा रोधश्चकास्ति कपिशं गलता Śi.4.48; Ku.6.1.
     4. Fruit, result, consequence; प्रपन्नानां मूर्तः सुकृतपरिपाको जनिमताम् Mv.4. 31; Bh.2.132;3.135.
     5. Cleverness, shrewdness, skilfulness; वीक्ष्य तस्य विनये परिपाकं पाकशासनपदं स्पृशतोऽपि Name5.2.

   • परि pari

     1. री rī भवः bhavḥ, (री) भवः 1 Insult, injury, humiliation, disrespect, degradation, disgrace; पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरते- ष्विव (भूषणम्) Śi.2.44; R.12.37; Ve.1.25; Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)4.23; Mu.3.4; Mv.1.4;3.17.
     2. Defeat, discomfiture.
     3. Compound आस्पदम्, पदम् an object of contempt; अदुर्गो विषयः कस्य नारेः परिभवास्पदम् H.3.51.
     4. a disgrace or disgraceful situation.

   • -विधिः humiliation; प्रायो मूर्खः परिभवविधौ नाभिमानं तनोति Śi. Til.16.

   • परि pari री rī रम्भः rambhḥ णम् ṇam, (री) रम्भः णम् Embracing, an embrace; द्रुतपरिरम्भनिपीडनक्षमत्वम् Śi.1.74;1.52; Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)1.24,27; किं पुरेव ससंभ्रमं परिरम्भणं न ददासि Gīt.3.

   • परि pari

     1. री rī वाहः vāhḥ, (री) वाहः 1 Overflowing (of a tank etc.), inundation, overflow, natural or artificial; प्रथमं (कौतूहलं) सपरिवाहमासीत् Ś.2.
     2. A water-course; drain or channel to carry off excess of water; पूरोत्पीडे तटागस्य परीवाहः प्रतिक्रिया Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)3.29; Pt.2.15; Śi.16.51; R.8.74.

   • परि pari

     1. री rī वापः vāpḥ, (री) वापः 1 Shaving, shearing
     2. Sowing
     3. A reservoir, pool, pond, a piece of water.
     4. Furniture.
     5. Train, retinue; सुप्रतिविहितयानवाहनपुरुषपरिवापः Kau. A 1.6.
     6. Fried grains of rice.
     7. Coagulated milk.
     8. Stand-point, place; Mb.5.

   • परि pari

     1. री rī वादः vādḥ, (री) वादः 1 Blame, censure, detraction, abuse; अयमेव्र मयि प्रथमं परिवादरतः M.1; Y.1.133.
     2. Scandal, stain, stigma; ill-repute; मा भूत् परीवादनवावतारः R.5.24; 14.86; Mv.5.28.
     3. Charge, accusation; परिवादबहल- दोषान्न यस्य रक्षां परिहरामि Mk.3.3.
     4. An instrument with which the lute is played; तं प्रागसावविनयं परिवादमेत्य लोकेऽधुनापि विदिता परिवादिनीति Name11.127.

   • -कथा abusive language, reproof.

   • -करः a slanderer.

   • परि pari

     1. री rī वारः vārḥ, (री) वारः 1 Train, retinue, attendants or followers collectively; (यानम्) अध्यास्य कन्या परिवारशोभि R.6.1;12.16; ग्रहगणपरिवारो राजमार्गप्रदीपः Mk.1.57.
     2. A cover, covering; व्याघ्रचर्मपरिवाराः Mb.5.155.8;
     3. A hedge round a village.
     4. A sheath, scabbard; परिवारः परिजने खड्गकोशे परिच्छदे Medinī; परिवारात् पृथक्चक्रे खड्गश्चात्मा च केनचित् Śi.19.49.

   • परि pari

     1. री rī शेषः śēṣḥ, (री) शेषः 1 Remainder, remnant, elimination; परिशेषादत्रैवर्णिको रथकारः ŚB. on MS.6.1.44.
     2. Supplement.
     3. Termination, conclusion, completion.
     4. End, destruction (शेषः सङ्कर्षणे वधे Medinī.); कुलप्रसूनं परिशेषभागि Bu. Ch.1.72. परिशेषेण Indeclinable
     5. With the residue.
     6. Completely, in full. परिशेषात् Indeclinable Consequently.

   • परि pari

     1. री rī वर्तः vartḥ, (री) वर्तः 1 Revolving, revolution (as of a planet); न यत्र भूयः परिवर्त उग्रः Bhāg.1.3.39.
     2. A period, lapse or expiration of time; युगशतपरिवर्तान् Ś.7.34.
     3. The expiration of a Yuga; जनैस्तदा युगपरि- वर्तवायुभिर्विवर्तिता Śi.17.12.
     4. Repetition; recurrence.
     5. Change, alteration; तदीदृशो जीवलोकस्य परिवर्तः Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)3. 'changed condition of life', 'change in circumstances'; so जीवलोकपरिवर्तमनुभवामि Māl.7; स्वरपरिवर्तः Mk.1.
     6. Retreat, flight, desertion
     7. A year.
     8. Repeated birth, transmigration.
     9. Barter, exchange; अन्योन्य- वस्त्रपरिवर्तमिव व्यधत्ताम् Śi.5.39.
     10. Requital, return.
     11. An abode.
     12. A chapter or section of a work.
     13. Name of the Kūrma or second incarnation of Viṣṇu.
     14. A turning round or derangement; अधन्यस्य मम कोकिलानामक्षिपरिवर्त इव कुक्षिपरिवर्तः संवृत्तः Svapna.4.
     15. Moving to and fro, stirring; चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरि- श्रमणाः Bhāg.1.87.21.

   • परि pari

     1. री rī हासः hāsḥ, (री) हासः 1 Joking, jesting, mirth; merriment; त्वराप्रस्तावोऽयं न खलु परिहासस्य विषयः Māl.9.44; परिहासपूर्वम् 'jokingly' or 'in jest' R.6.82; परिहासविजल्पितम् Ś.2.18 'uttered in jest'; परीहासाश्चित्राः सततमभवन् येन भवतः Ve.3.14; Ku.7.19; R.9.8; Śi.1.12.
     2. Ridiculing, deriding.

   • -कथा an amusing story.

   • -वस्तु an object of jest.

   • -वेदिन् Masculine a buffoon, jester, a witty person.

   • परि pari

     1. री rī हारः hārḥ, (री) हारः 1 Leaving, quitting, giving up, abandoning.
     2. Removing, taking away; as in विरोध- परिहार; तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम् Rām.2.1.48.
     3. Shunning, avoiding.
     4. Refuting, repelling.
     5. Omitting to mention, omission, leaving out.
     6. Resrve, concealment.
     7. A tract of common land round a village or town; धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात् समन्ततः Ms.8. 237.
     8. A special grant, immunity, privilege, exemption from taxes; प्रदद्यात् परिहारांश्च Ms.7.21; अनुग्रहपरि- हारौ चैभ्यः कोशवृद्धिकरौ दद्यात् Kau. Atmanepada 2.1.19. Hence denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedलेखः a writ of remission as a favour; तथा परीहारनिसृष्टिलेखौ Kau. Atmanepada 2.1.28; Compare जाते विशेषेषु परेषु चैव, ग्रामेषु देशेषु च तेषु तेषु । अनुग्रहो यो नृपतेर्निदेशात्, तज्ज्ञः परीहार इति व्यवस्येत् ॥ Kau. Atmanepada 2.1.28.
     9. Contempt, disrespect
     10. An objection.
     11. Seizing, keeping back.
     12. Bounty.
     13. (In Grammar) The repetition of a word before and after इति; Compare परिग्रह.
     14. (In dram.) Atoning for any improper action.

   • -विशुद्धिः (with Jainas) purification by mortification and penance.

   • -सू (a cow) bearing a calf only after a long time.

   In the Gita·1·29·15·4·18·66

   गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ॥

   • परिदह्यतेparidahyatepassive 3rd person singular of the verbal root dah (to burn) with the prefix pari (to burn).
   • परिशुष्यतिpariśuṣyatipresent 3rd person singular of the verbal root śuṣ (to make dry, dry up or wither or parch) with the prefix pari.
   • परिमार्गितव्यम्parimārgitavyanominative singular of the potential participle of the verbal root mārg (to search or seek after) with the prefix pari.
   • परित्यज्यparityajyaindeclinable past participle or gerund form of the verbal root tyaj (to leave, abandon or give up) with the prefix pari.

   Source: ApteSearch all dictionariesAnalyse the word

Browse by letter

• परि
• परिकथा
• परिकन्दल
• परिकम्प
• परिकर
• परिकर्तनम्
• परिकर्तिका
• परिकर्तृ
• परिकर्मन्
• परिकर्मयति
• परिकर्मित
• परिकर्मिन्
• परिकर्ष
• परिकर्षित
• परिकल्
• परिकलयितृ
• परिकलितम्
• परिकल्कनम्
• परिकल्पनम्
• परिकल्पित
• परिकाङ्क्षित
• परिकीर्ण
• परिकीर्तनम्
• परिकीर्तित
• परिकूटम्
• परिकृश
• परिकृष्
• परिकॄ
• परिकॄत्
• परिकोप
• परिक्रम्
• परिक्रम
• परिक्रय
• परिक्रान्त
• परिक्रान्ति
• परिक्रिया
• परिक्री
• परिक्लान्त
• परिक्लिश्
• परिक्लिष्ट
• परिक्लृप्
• परिक्लृप्त
• परिक्लेद
• परिक्लेश
• परिक्वणन
• परिक्षत
• परिक्षति
• परिक्षय
• परिक्षव
• परिक्षा
• परिक्षाम
• परिक्षालनम्
• परिक्षि
• परिक्षित्
• परिक्षिप्
• परिक्षिप्त
• परिक्षीण
• परिक्षीव
• परिक्षेप
• परिखण्डयति
• परिखा
• परिखातम्
• परिखिद्
• परिखिन्न
• परिखेद
• परिख्या
• परिख्यात
• परिख्याति
• परिगण्
• परिगणनम्
• परिगत
• परिगम्
• परिगम
• परिगर्हणम्
• परिगलित
• परिगाढ
• परिगीति
• परिगुणित
• परिगूढ
• परिगृहीत
• परिगृहीति
• परिगृह्या
• परिगै
• परिग्रह्
• परिग्रह
• परिग्रहणम्
• परिग्रहीतृ
• परिग्राह
• परिग्राहक
• परिग्राह्य
• परिग्लान
• परिघ
• परिघट्ट्
• परिघट्टनम्
• परिघर्म
• परिघात
• परिघोष
• परिघ्रा
• परिचक्ष्
• परिचक्षा
• परिचतुर्दशन्
• परिचपल
• परिचय
• परिचयवत्
• परिचर्
• परिचर
• परिचरण
• परिचरितृ
• परिचर्मण्यम्
• परिचर्या
• परिचाय्य
• परिचार
• परिचारक
• परिचारिका
• परिचारितम्
• परिचार्य
• परिचि
• परिचित
• परिचिति
• परिचिन्त्