श्रीमद्भगवद्गीताBhagavad Gītā · in the light of Sri Aurobindo, home
Sign in
ApteAll dictionariesSanskrit dictionaryDhātuPāṇiniConjugationDeclensionInflected formsParts of speechWord frequencyTree diagramAnalyzerRootsQuarter-verse indexMemorable linesNames

कोशःDictionaries

Apte Dictionary

V. S. Apte, The Practical Sanskrit–English Dictionary. Look up any word of the Gita in Devanagari, IAST or Harvard-Kyoto, or browse the headwords letter by letter.

Entry उपाय

  1. उपायupāyaउपायन [upāyana], उपायन See under उपे.

    उपायन upāyana, उपायन See under उपे.

    Derived forms and compounds

    • उपायः upāyḥ

      1. 1 (a) Means, an expedient, remedy; शक्यो- वाप्तुमुपायतः Bg.6.36. उपायं चिन्तयेत्प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् Pt.1.46; मयि क्षीणोपाये प्रणिपतनमात्रैकशरणे Amaru.25; Bhāg.1.48.2; Ms.8.48,7.177. (b) A plan, contrivance; denotes that the rest of the word under consideration is to be suppliedनिलया Mu.1.5. (c) A mode, way, stratagem. उपायेन तु यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमैः । H.
      2. A fact, circumstance; Ubbayapada (Parasmaipada and Atmanepada)7.
      3. Beginning, commencement.
      4. Effort, exertion; वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः (योगः) Bg.6.36; Ms.9.248;1.2.
      5. A means of success against an enemy; (these are four: सामन् conciliation or negotiation, दानम् bribery; भेदः sowing dissensions; and दण्डः punishment (open attack); some authorities add three more: माया deceit; उपेक्षा trick, deceit or neglect; इन्द्रजाल conjuring, thus making the total number 7); चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्वमपक्रिया Śi.2.54; सामादीना- मुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः Ms.7.19.
      6. Joining (as in singing).
      7. Approach.
      8. Initiation, thread ceremony (Equivalent to उपनयन); अपि वा वेदतुल्यत्वाद् उपायेन प्रवर्तेरन् MS.6.2.22 (where शबर explains उपायेन प्रवर्तेरन् as उप- नयनेन सह प्रवर्तेरन् ।).

    • -आक्षेपः (In Rhet.) Deprecatory speech making mention of the remedy; Kāv..2.151.

    • -चतुष्टयम् the four expedients against an enemy; see above (5).

    • -चिन्ता devising an expedient or scheme.

    • -ज्ञ Adjective fertile in expedients.

    • -तुरीयः the 4th expedient, id est, that is दण्ड or punishment.

    • -योगः application of means or remedy; एतैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम् Ms.9.1.

    • -विकल्पः Alternative strategic means; Kau. Atmanepada 9.

    In the Gita6·36

    वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥

    vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ. — By one who is not self-controlled, this Yoga is difficult to attain; but by the self-controlled, it is attainable by properly directed efforts. 6·36
    • उपायतःupāyataḥadverb indeclinable formed from the noun upāya (a means) by adding the suffix tas (by properly directed efforts).
    Source: ApteSearch all dictionariesAnalyse the word

Browse by letter

Headwords under उ

Part 15 of 17 उपहस् – उपेAll parts
  1. उ – उच्छ्वसित
  2. उच्छ्वास – उत्कृ
  3. उत्कृत् – उत्पक्ष्मन्
  4. उत्पचनिपचा – उत्सृष्टि
  5. उत्सेक – उदेजय
  6. उदेयिवस् – उद्धि
  7. उद्धित – उद्वाह
  8. उद्वाहन – उन्मूल
  9. उन्मूलनम् – उपचक्र
  10. उपचक्षुस् – उपधा
  11. उपधातु – उपप्लव्यम्
  12. उपप्लु – उपलम्भनम्
  13. उपलल् – उपसंख्यानम्
  14. उपसंग्रह् – उपहव्य
  15. उपहस् – उपे
  16. उपेक्ष् – उलूलुध्वनि
  17. उल्का – उह्र