श्रीमद्भगवद्गीताBhagavad Gītā · in the light of Sri Aurobindo, home
Sign in
ApteAll dictionariesSanskrit dictionaryDhātuPāṇiniConjugationDeclensionInflected formsParts of speechWord frequencyTree diagramAnalyzerRootsQuarter-verse indexMemorable linesNames

कोशःDictionaries

Apte Dictionary

V. S. Apte, The Practical Sanskrit–English Dictionary. Look up any word of the Gita in Devanagari, IAST or Harvard-Kyoto, or browse the headwords letter by letter.

Entry हस्त

  1. हस्तhastaThe hand; हस्तं गत 'fallen in the hand or possession of'; गौतमीहस्ते विसर्जयि- ष्यामि Ś.3 'I shall send it by…

    [हस्-तन् न इट् Uṇ.3.86]

    The hand; हस्तं गत 'fallen in the hand or possession of'; गौतमीहस्ते विसर्जयि- ष्यामि Ś.3 'I shall send it by Gautamī'; so हस्ते पतिता; हस्तसंनिहितां कुरु etc.; शंभुना दत्तहस्ता Me.62 'leaning on Śambhu's hand'; हस्ते-कृ

    Derived forms and compounds

    • -स्तम्

      1. A pair of leather-bellows.
      2. Skill (in using the hand); कलासु कौशलमक्षभूमिहस्तादिषु Dk. 2.2.

    • -अक्षरम् one's own hand or signature, one's own sign-manual.

    • -अग्रम् the finger (being the extremity of the hand).

    • -अङ्गुलिः Feminine any finger of the hand.

    • -अभ्यासः contact with the hand.

    • -अवलम्बः आलम्बनम् support of the hand; दत्तहस्तावलम्बे प्रारम्भे Ratn.1.8 'being aided or helped on'.

    • -आमलकम् 'the fruit of the myrobalan held in the hand', a phrase used to denote that which can be clearly and easily seen or understood; Compare करतलामलकफलवदखिलं जगदालोकयताम् K.43.

    • -तलम्

      1. the palm of the hand.
      2. the tip of an elephant's trunk.

    • -तालः striking the palms together, clapping the hands.

    • -तुला 'hand-balance', weighing in the hand; हस्ततुलयापि निपुणाः पलप्रमाणं विजानन्ति Pt.2.83.

    • -दक्षिण

      1. Adjective
      2. (हस्तेकृत्य-कृत्वा) 'to take or seize by the hand, take hold of the hand, take in hand, take possession of'; Prov.:हस्तकङ्कणं किं दर्पणे प्रेक्ष्यते Karpūr. 'sight requires no mirror'.
      3. The truck of an elephant; Ku.1.36; अथवा हस्तिहस्तचञ्चलानि पुरुषभाग्यानि भवन्ति Avimārakam 2.
      4. Name of the 13th lunar mansion consisting of five stars.
      5. The fore-arm, cubit, a measure of length (equal to 24 aṅgulas or about 18 inches, being the distance between the elbow and the tip of the middle finger).
      6. Hand-writing, signature; धनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम् Y.1.319; स्वहस्त- कालसंपन्नं शासनम् 1.32 'bearing date and signature'; धार्यतामयं प्रियायाः स्वहस्तः V.2 'the autograph of my beloved'; 2.2.
      7. (Hence Figurative) Proof, indication; Mu.3.
      8. Help, assistance, support; वात्या खेदं कृशाङ्ग्याः सुचिरमवयवैर्दत्तहस्ता करोति Ve.2.21.
      9. A mass, quantity, abundance (of hair), in comp. with केश, कच etc.; पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात् Ak.; रतिविगलितबन्धे केशहस्ते सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे किं करोत्यषे वहीं V.4.22.

    • -आवापः

      1. a finger-guard (ज्याघातवारणम्); V.5; Ś.6.
      2. a hand-fetter; व्यालकुञ्जरदुर्गेषु सर्पचोरभयेषु च । हस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किमतः परम् ॥ Mb.12.181.5.

    • -कमलम्

      1. a lotus carried in the hand.
      2. a lotus-like hand.

    • -कौशलम् manual dexterity.

    • -क्रिया manual work or performance, handicraft.

    • -गत, -गामिन् Adjective come to hand, fallen into one's possession, obtained, secured; त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममैभिः R.7.67;8.1.

    • -ग्राहः taking by the hand.

    • -चापल्यम्

      1. Equivalent to हस्तकौशलम् quod vide, which see
      2. situated on the right hand.
      3. Right, correct.

    • -दोषः a slip of the hand.

    • -धारणम्, -वारणम् warding off a blow (with the hand).

    • -पादम् the hands and feet; न मे हस्तपादं प्रसरति Ś.4.

    • -पुच्छम् the hand below the wrist.

    • -पृष्ठम् the back of the hand.

    • -प्रद Adjective supporting, helping.

    • -प्राप्त, -वर्तिन्, -स्थ, -स्थित

      1. Adjective
      2. held in the hand.
      3. gained, secured.

    • -प्राप्य Adjective easily accessible to the hand; that can be reached with the hand; हस्तप्राप्यस्तबकनमितो बालमन्दारवृक्षः Me.77.

    • -बिम्बम् perfuming the body with unguents.

    • -भ्रष्ट Adjective escaped.

    • -मणिः a jewel worn on the wrist.

    • -रोधम्

      1. Indeclinable in the hands; हस्तरोधं दधद् धनुः Bk.5.32.
      2. manual labour, doing with the hands.
      3. hire, wages.

    • -सूत्रम् a bracelet or thread-string worn on the wrist; धात्र्यङ्गुलीभिः प्रतिसार्यमाणमूर्णामयं कौतुकहस्त- सूत्रम् Ku.7.25.

    • -स्वस्तिकः crossing the hands; स्तनविनि- हितहस्तस्वस्तिकाभिर्वधूभिः Māl.4.1.

    • -हार्य Adjective manifest.

    • -लाघवम्

      1. manual readiness or skill.
      2. a sleight of the hand, legerdemain.

    • -लेखः Sketching practice before producing an object of art, hand-drawing; अस्यैव सर्गाय भवत्करस्य सरोजसृष्टिर्मम हस्तलेखः Name7.72; हस्तलेखमसृजत् खलु जन्मस्थानरेणुकमसौ भवदर्थम् Tbe same.21.69.

    • -वापः Equivalent to हस्तक्षेपः shooting (arrows) with the hand; यस्यैकषष्टिर्निशितास्तीक्ष्णधाराः सुवाससः संमतो हस्तवापः Mb. 5.23.22.

    • -वाम Adjective situated on the left (or wrong) hand.

    • -विन्यासः position of the hands.

    • -संवाहनम् rubbing or shampooing with the hands; संभोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां यास्यत्युरुः सरसकदलीगर्भगौरश्चलत्वम् Me.98.

    • -सिद्धिः Feminine

    In the Gita1·29

    वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ।

    vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate, — Arjuna said:- Seeing these my own people, O Krishna, my body shakes and my hair stands on end; Gandiva (Arjuna’s bow) slips from my hand, and all my… 1·29
    • हस्तात्‌hastātablative singular of the masculine noun hasta (hand).
    Source: ApteSearch all dictionariesAnalyse the word

Browse by letter

Headwords under ह

Part 2 of 5 हविष्मत् – हितकAll parts
  1. ह – हवित्री
  2. हविष्मत् – हितक
  3. हिन्ताल – हेम्य
  4. हेय – ह्लादनम्
  5. ह्लादित – ह्वे